Các loại thị trường tài chính¶

Dành cho người mới

Hiểu rõ từng "sân chơi" trước khi bước vào -- dành cho người mới bắt đầu.

Mục lục¶

Thị trường chứng khoán (cổ phiếu)
Thị trường ngoại hối (Forex)
Thị trường hàng hóa
Thị trường tiền mã hóa (Crypto)
Thị trường trái phiếu
Bảng so sánh tổng hợp các thị trường
Nên bắt đầu ở đâu?

1. Thị trường chứng khoán (cổ phiếu)¶

Cổ phiếu là gì?¶

Khi bạn mua cổ phiếu của một công ty, bạn trở thành đồng chủ sở hữu (dù chỉ một phần rất nhỏ) của công ty đó.

Ví dụ

Vinamilk (mã VNM) có khoảng 2 tỷ cổ phiếu. Nếu bạn mua 1.000 cổ phiếu VNM, bạn sở hữu 0.00005% Vinamilk. Nghe ít, nhưng bạn hoàn toàn có quyền nhận cổ tức (chia lợi nhuận) và bỏ phiếu tại đại hội cổ đông.

Kiếm tiền bằng cách nào?¶

Chênh lệch giá (Capital Gain)Cổ tức (Dividend)

Mua giá thấp, bán giá cao.

Mua VNM ở 70.000đ/cổ phiếu, bán ở 85.000đ --> lãi 15.000đ/cổ phiếu.
Mua cổ phiếu FPT đầu 2023 giá ~75.000đ, cuối 2024 giá ~140.000đ --> lãi gần 90% trong 2 năm.

Công ty chia lợi nhuận hàng năm cho cổ đông.

Vinamilk thường trả cổ tức khoảng 3.000-5.000đ/cổ phiếu mỗi năm.
Các ngân hàng lớn như Vietcombank cũng trả cổ tức đều đặn.

Sàn giao dịch tại Việt Nam¶

Sàn	Tên đầy đủ	Đặc điểm
HOSE	Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM	Các công ty lớn (VNM, VCB, FPT, VIC...)
HNX	Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội	Công ty vừa và nhỏ
UPCoM	Thị trường đăng ký giao dịch	Công ty chưa niêm yết chính thức

Ghi chú: VN-Index 2024

VN-Index dao động quanh vùng 1.100-1.300 điểm trong năm 2024, với vốn hóa thị trường chứng khoán Việt Nam đạt hơn 6.500 nghìn tỷ VND (~$260 tỷ). Việt Nam đang nỗ lực nâng hạng từ thị trường cận biên (Frontier) lên thị trường mới nổi (Emerging Market) -- sự kiện có thể thu hút hàng tỷ USD vốn ngoại.

Giờ giao dịch¶

Thứ 2 đến thứ 6 (trừ ngày lễ).
Phiên sáng: 9:00 - 11:30.
Phiên chiều: 13:00 - 14:45 (HOSE) / 15:00 (HNX).

Sàn quốc tế nổi tiếng¶

NYSE (New York Stock Exchange): sàn lớn nhất thế giới -- Apple, Microsoft, Coca-Cola.
NASDAQ: thiên về công nghệ -- Google, Amazon, Tesla, NVIDIA (ngôi sao AI 2023-2024).
Tokyo Stock Exchange: Toyota, Sony.
Shanghai Stock Exchange: các công ty lớn Trung Quốc.

Insight: Boom cổ phiếu AI 2023-2024

NVIDIA -- nhà sản xuất chip AI hàng đầu -- tăng từ ~$150 (đầu 2023) lên trên $900 (giữa 2024), vốn hóa vượt $2.000 tỷ, vượt qua cả Amazon và Google. Cả nhóm "Magnificent 7" (Apple, Microsoft, Google, Amazon, Meta, Tesla, NVIDIA) chiếm hơn 30% tổng vốn hóa S&P 500. Đây là minh chứng cho sức mạnh của xu hướng AI.

Ưu và nhược điểm¶

Ưu điểm	Nhược điểm
Tiềm năng sinh lời cao (10-20%/năm dài hạn)	Giá có thể giảm mạnh ngắn hạn
Nhận cổ tức định kỳ	Cần thời gian nghiên cứu công ty
Thanh khoản tốt (dễ mua/bán)	Bị ảnh hưởng bởi tâm lý đám đông
Dễ tiếp cận, vốn tối thiểu thấp	Rủi ro mất vốn nếu chọn sai cổ phiếu

2. Thị trường ngoại hối (Forex)¶

Forex là gì?¶

Forex (Foreign Exchange) là thị trường nơi các đồng tiền được trao đổi với nhau. Đây là thị trường tài chính lớn nhất thế giới với khối lượng giao dịch khoảng 7.500 tỷ USD mỗi ngày -- gấp hàng chục lần thị trường chứng khoán.

Giao dịch theo cặp tiền¶

Trong Forex, bạn luôn giao dịch một cặp hai đồng tiền:

Cặp tiền	Ý nghĩa	Ví dụ (2024)
EUR/USD	Euro so với Đô la Mỹ	1 EUR = ~1.08 USD
USD/VND	Đô la Mỹ so với Việt Nam Đồng	1 USD = ~25.500 VND
GBP/JPY	Bảng Anh so với Yên Nhật	1 GBP = ~198 JPY
USD/JPY	Đô la Mỹ so với Yên Nhật	1 USD = ~155 JPY (Yên yếu kỷ lục 2024)

Khi bạn "mua EUR/USD", nghĩa là bạn mua Euro và đồng thời bán USD. Nếu Euro tăng giá so với USD, bạn có lãi.

Ai tham gia Forex?¶

Ngân hàng trung ương: can thiệp tỷ giá để ổn định kinh tế. Nhật Bản đã chi hàng chục tỷ USD can thiệp để bảo vệ đồng Yên trong 2022-2024.
Ngân hàng thương mại: đổi tiền cho khách hàng, giao dịch liên ngân hàng.
Doanh nghiệp xuất nhập khẩu: Samsung Việt Nam bán hàng thu USD, cần đổi sang VND trả lương.
Nhà đầu cơ: giao dịch để kiếm lời từ biến động tỷ giá.

Đặc điểm nổi bật¶

%%{init: {"theme": "base"}}%%
flowchart LR
    A["🌏 Sydney\n5:00-14:00"] --> B["🗼 Tokyo\n6:00-15:00"]
    B --> C["🏰 London\n14:00-23:00"]
    C --> D["🗽 New York\n19:00-04:00"]
    D --> A

Hoạt động 24/5: từ thứ 2 đến thứ 6, liên tục 24 giờ (do các trung tâm tài chính nối tiếp nhau: Sydney --> Tokyo --> London --> New York).
Đòn bẩy cao: có thể giao dịch gấp 50-500 lần số vốn bỏ ra. Ví dụ: có 1 triệu nhưng giao dịch lệnh trị giá 100 triệu (đòn bẩy 1:100).
Thanh khoản cực cao: luôn có người mua và bán.

Rủi ro

Đòn bẩy cao là con dao hai lưỡi. Bạn có thể lãi nhanh nhưng cũng mất hết vốn rất nhanh. Forex không phù hợp cho người mới thiếu kiến thức quản lý rủi ro. Thống kê cho thấy 70-80% nhà giao dịch Forex cá nhân bị thua lỗ.

3. Thị trường hàng hóa¶

Giao dịch hàng hóa là gì?¶

Thị trường hàng hóa (Commodities) là nơi mua bán các nguyên liệu thô và sản phẩm nông nghiệp. Bạn không cần nhận hàng thật -- phần lớn giao dịch là qua hợp đồng tương lai (futures contract).

Các nhóm hàng hóa chính¶

Kim loại quýNăng lượngNông sản

Hàng hóa	Mã	Đặc điểm	Giá 2024
Vàng (Gold)	XAU	Tài sản trú ẩn an toàn	Đạt kỷ lục trên $2.700/oz
Bạc (Silver)	XAG	Vừa quý kim, vừa công nghiệp	~$30/oz
Bạch kim (Platinum)	XPT	Dùng trong ô tô & hydrogen	~$950/oz

Insight: Vàng lập kỷ lục 2024

Vàng tăng từ ~$2.060/oz đầu năm 2024 lên trên $2.700/oz cuối năm -- mức cao nhất lịch sử. Nguyên nhân: ngân hàng trung ương các nước (đặc biệt Trung Quốc, Ấn Độ) mua vàng kỷ lục, bất ổn địa chính trị (xung đột Nga-Ukraine, Trung Đông), và kỳ vọng Fed cắt giảm lãi suất.

Dầu thô (Crude Oil): ảnh hưởng đến giá xăng, vận tải, và gần như mọi ngành kinh tế. Có hai loại chính: WTI (Mỹ) và Brent (quốc tế).
Khí tự nhiên (Natural Gas): dùng để sưởi ấm, phát điện.

Ví dụ

Khi Nga cắt nguồn cung khí đốt sang châu Âu năm 2022, giá khí tự nhiên tăng gấp 5-10 lần. Đến 2024, giá đã giảm trở lại nhưng châu Âu buộc phải đa dạng hóa nguồn cung bằng LNG từ Mỹ và Qatar. Giá dầu Brent dao động quanh $70-90/thùng trong 2024.

Cà phê: Việt Nam là nước xuất khẩu cà phê Robusta lớn nhất thế giới. Giá cà phê Robusta đạt mức cao kỷ lục trong 2024 (~$4.500/tấn) do hạn hán tại Việt Nam và Indonesia.
Lúa gạo: Ấn Độ cấm xuất khẩu gạo 2023-2024 khiến giá gạo toàn cầu tăng 30-40%.
Ngô, đậu nành, đường, cao su...

Yếu tố ảnh hưởng giá hàng hóa¶

%%{init: {"theme": "base"}}%%
flowchart TD
    A["🌤️ Thời tiết\nHạn hán, bão lụt"] --> P["📊 Giá hàng hóa"]
    B["⚔️ Địa chính trị\nXung đột, cấm vận"] --> P
    C["📈 Cung - cầu toàn cầu\nTrung Quốc, Ấn Độ"] --> P
    D["💵 Đồng USD\nUSD mạnh = giá hàng hóa giảm"] --> P
    E["🌱 Chính sách xanh\nNăng lượng tái tạo, ESG"] --> P

Thời tiết: hạn hán, bão lụt ảnh hưởng mùa vụ --> giá nông sản tăng.
Địa chính trị: xung đột ở Trung Đông --> giá dầu tăng. Xung đột Biển Đỏ (Houthi) năm 2024 làm gián đoạn vận tải biển, tăng chi phí logistics.
Cung - cầu toàn cầu: Trung Quốc tăng nhập khẩu --> giá quặng sắt tăng.
Đồng USD: hàng hóa thường định giá bằng USD, nên USD mạnh --> giá hàng hóa (tính bằng USD) thường giảm.
Chuyển đổi năng lượng xanh: nhu cầu lithium, đồng, nickel tăng mạnh phục vụ xe điện và pin.

4. Thị trường tiền mã hóa (Crypto)¶

Crypto là gì?¶

Tiền mã hóa (cryptocurrency) là tiền kỹ thuật số được tạo ra và quản lý bằng công nghệ blockchain -- một hệ thống sổ cái phi tập trung, không do bất kỳ chính phủ hay tổ chức nào kiểm soát.

Các đồng tiền chính¶

Đồng	Ký hiệu	Đặc điểm	Giá cuối 2024
Bitcoin	BTC	Đồng đầu tiên và lớn nhất, "vàng kỹ thuật số", tổng cung 21 triệu BTC	Trên $100.000
Ethereum	ETH	Nền tảng hợp đồng thông minh, ứng dụng DeFi	~$3.500
Solana	SOL	Blockchain nhanh, phí thấp, bùng nổ 2024	~$200
Stablecoin	USDT/USDC	Neo theo USD (1:1), trung gian giao dịch	~$1

Đặc điểm thị trường crypto¶

Hoạt động 24/7: không có ngày nghỉ, kể cả lễ Tết.
Biến động cực cao: Bitcoin có thể tăng hoặc giảm 10-20% chỉ trong một ngày.
Phi tập trung: không do chính phủ nào quản lý (phần lớn).
Vốn tối thiểu rất thấp: có thể mua chỉ từ vài chục nghìn đồng.

Sự kiện lớn 2023-2024¶

Insight: Bước ngoặt lịch sử cho Crypto

1/2024: SEC Mỹ chấp thuận Bitcoin Spot ETF -- lần đầu tiên cho phép nhà đầu tư truyền thống mua Bitcoin qua sàn chứng khoán. BlackRock, Fidelity đồng loạt ra mắt ETF. Hàng tỷ USD đổ vào chỉ trong tuần đầu tiên.
4/2024: Bitcoin halving lần thứ 4 -- phần thưởng đào giảm từ 6.25 xuống 3.125 BTC/block, giảm nguồn cung mới.
12/2024: Bitcoin vượt $100.000 lần đầu tiên trong lịch sử, vốn hóa toàn thị trường crypto đạt trên $3.500 tỷ.
5/2024: SEC chấp thuận Ethereum Spot ETF.

Ví dụ về biến động¶

Chi tiết: Hành trình giá Bitcoin 2020-2024

Thời điểm	Giá BTC	Sự kiện
3/2020	~$5.000	COVID crash
11/2021	~$69.000	Đỉnh bull market
11/2022	~$16.000	FTX sụp đổ, "crypto winter"
1/2024	~$46.000	Bitcoin ETF được duyệt
4/2024	~$64.000	Halving lần 4
12/2024	~$100.000+	ATH mới, kỷ lục lịch sử

Đây là minh chứng cho biến động khủng khiếp của thị trường này -- cơ hội lớn đi kèm rủi ro lớn.

Rủi ro đặc thù¶

Rủi ro

Scam/lừa đảo: rất nhiều dự án lừa đảo, "coin rác" không có giá trị. Vụ FTX sụp đổ (11/2022) khiến nhà đầu tư mất hàng tỷ USD, CEO Sam Bankman-Fried bị kết án 25 năm tù (3/2024).
Hack: sàn giao dịch có thể bị tấn công, mất tiền.
Pháp lý chưa rõ ràng: nhiều nước chưa có quy định cụ thể, Việt Nam chưa công nhận crypto là phương tiện thanh toán hợp pháp. Tuy nhiên SEC Mỹ dần chấp nhận qua ETF.
Mất ví: nếu bạn quên mật khẩu ví cá nhân, tiền sẽ mất vĩnh viễn -- không ai có thể khôi phục.

5. Thị trường trái phiếu¶

Trái phiếu là gì?¶

Trái phiếu (bond) là giấy nợ. Khi bạn mua trái phiếu, bạn đang cho vay tiền cho tổ chức phát hành (chính phủ hoặc doanh nghiệp), và họ cam kết:

Trả lãi suất cố định (coupon) định kỳ.
Trả lại gốc khi đáo hạn.

Ví dụ

Bạn mua trái phiếu chính phủ mệnh giá 100 triệu, kỳ hạn 5 năm, lãi suất 5%/năm.

Mỗi năm bạn nhận 5 triệu tiền lãi.
Sau 5 năm, bạn nhận lại 100 triệu gốc.
Tổng thu: 100 + (5 x 5) = 125 triệu.

Các loại trái phiếu¶

Loại	Người phát hành	Rủi ro	Lãi suất
Trái phiếu chính phủ	Chính phủ (Kho bạc Nhà nước)	Rất thấp (gần như không mất gốc)	Thấp nhất (~3-5%)
Trái phiếu doanh nghiệp	Công ty	Trung bình đến cao	Cao hơn (~7-12%)
Trái phiếu đô thị	Chính quyền địa phương	Thấp	Thấp đến trung bình

Cảnh báo: Bài học trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam 2022-2023

Năm 2022, hàng loạt vụ bê bối trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam (Tân Hoàng Minh, Vạn Thịnh Phát/SCB) gây thiệt hại hàng chục nghìn tỷ đồng cho nhà đầu tư cá nhân. Bài học: lãi suất cao = rủi ro cao. Luôn kiểm tra kỹ tổ chức phát hành trước khi mua trái phiếu doanh nghiệp.

Tại sao trái phiếu quan trọng?¶

An toàn: trái phiếu chính phủ được coi là khoản đầu tư an toàn nhất (chính phủ gần như không bao giờ vỡ nợ nội tệ).
Thu nhập ổn định: nhận lãi đều đặn, phù hợp người về hưu hoặc muốn thu nhập thụ động.
Đa dạng hóa: khi chứng khoán giảm, trái phiếu thường giữ giá hoặc tăng.
Chỉ báo kinh tế: lãi suất trái phiếu chính phủ là thước đo quan trọng về kỳ vọng kinh tế.

Mối quan hệ lãi suất và giá trái phiếu¶

Đây là điểm nhiều người mới thấy khó hiểu:

Lãi suất tăng --> Giá trái phiếu giảm (và ngược lại).

Ví dụ dễ hiểu

Bạn có trái phiếu trả lãi 5%/năm. Ngân hàng Nhà nước tăng lãi suất, trái phiếu mới phát hành trả 7%/năm. Ai sẽ muốn mua trái phiếu cũ 5% của bạn nữa? Chỉ khi bạn giảm giá bán để bù lại lãi suất thấp hơn. Vì vậy giá trái phiếu cũ giảm.

Chi tiết: Thua lỗ trái phiếu lịch sử 2022-2023

Khi Fed tăng lãi suất từ 0% lên 5.25% (2022-2023), trái phiếu chính phủ Mỹ kỳ hạn dài giảm giá trên 30% -- mức thua lỗ tồi tệ nhất trong lịch sử trái phiếu Mỹ. Đây là nguyên nhân chính khiến Silicon Valley Bank (SVB) sụp đổ tháng 3/2023 -- họ nắm quá nhiều trái phiếu dài hạn bị mất giá.

6. Bảng so sánh tổng hợp các thị trường¶

Tiêu chí	Chứng khoán	Forex	Hàng hóa	Crypto	Trái phiếu
Biến động	Trung bình	Thấp-TB (nhưng có đòn bẩy)	Trung bình	Rất cao	Thấp
Rủi ro	Trung bình	Cao (do đòn bẩy)	Trung bình-Cao	Rất cao	Thấp
Lợi nhuận kỳ vọng	10-15%/năm	Phụ thuộc kỹ năng	5-15%/năm	Không giới hạn (cả 2 chiều)	3-8%/năm
Giờ giao dịch	Giờ hành chính	24/5	Theo sàn quốc tế	24/7	Giờ hành chính
Thanh khoản	Cao	Rất cao	Trung bình-Cao	TB (tùy đồng)	Trung bình
Vốn tối thiểu	~1 triệu VND	~100 USD	~500 USD	Vài chục nghìn VND	1-100 triệu VND
Đòn bẩy	Không/thấp (1:2)	Rất cao (1:100+)	Cao (1:10-50)	Có (tùy sàn)	Không
Độ phức tạp	Trung bình	Cao	Cao	Trung bình	Thấp-TB
Phù hợp người mới	Tốt	Không khuyến khích	Hạn chế	Cần cẩn trọng	Tốt
Quy định pháp lý (VN)	Chặt chẽ, rõ ràng	Hạn chế	Đang phát triển	Chưa rõ ràng	Chặt chẽ

7. Nên bắt đầu ở đâu?¶

Nếu bạn là người mới hoàn toàn, đây là gợi ý thứ tự tiếp cận:

%%{init: {"theme": "base"}}%%
flowchart TD
    A["🏦 Bước 1: Trái phiếu CP / Gửi tiết kiệm\nAn toàn, làm quen đầu tư"] --> B["📈 Bước 2: Chứng khoán\nCổ phiếu blue-chip, quỹ ETF\nHọc phân tích doanh nghiệp"]
    B --> C["🛢️ Bước 3: Hàng hóa / Crypto\nMột phần nhỏ danh mục\nChỉ khi có kinh nghiệm"]
    C --> D["💱 Bước 4: Forex\nChỉ khi thực sự hiểu\nquản lý rủi ro & đòn bẩy"]
    style A fill:#4CAF50,color:#fff
    style B fill:#2196F3,color:#fff
    style C fill:#FF9800,color:#fff
    style D fill:#f44336,color:#fff

Mẹo

Đừng bao giờ bỏ tất cả trứng vào một giỏ. Hãy đa dạng hóa danh mục đầu tư qua nhiều loại tài sản. Và luôn nhớ: chỉ đầu tư số tiền bạn chấp nhận mất.

Insight: Danh mục mẫu cho người mới (2024-2025)

50-60%: Gửi tiết kiệm / Trái phiếu chính phủ (nền tảng an toàn)
25-35%: Quỹ ETF chỉ số (VFMVN30, SPY) -- đầu tư cổ phiếu dễ nhất
5-10%: Crypto (chỉ BTC/ETH) -- phần "mạo hiểm có kiểm soát"
5-10%: Vàng -- bảo hiểm khi khủng hoảng

Bài trước: Khái niệm cơ bản | Bài tiếp: Người tham gia thị trường