Người tham gia thị trường tài chính¶

Dành cho người mới

Hiểu "ai đang chơi trên sân" sẽ giúp bạn hiểu tại sao thị trường vận động như vậy.

Mục lục¶

Ngân hàng trung ương
Ngân hàng thương mại
Quỹ đầu tư
Nhà đầu tư tổ chức vs cá nhân
Market Maker -- nhà tạo lập thị trường
Broker / sàn giao dịch
Tổng kết

1. Ngân hàng trung ương¶

Vai trò¶

Ngân hàng trung ương (NHTW) là người quyền lực nhất trên thị trường tài chính. Họ không tham gia để kiếm lời mà để điều tiết nền kinh tế. Hãy nghĩ NHTW như "trọng tài chính" của toàn bộ hệ thống tài chính.

Các ngân hàng trung ương quan trọng nhất¶

Tên	Quốc gia	Tại sao quan trọng?
Fed (Federal Reserve)	Mỹ	USD là đồng tiền dự trữ thế giới. Khi Fed hắt hơi, cả thế giới bị cảm.
ECB (European Central Bank)	Khu vực Eurozone	Quản lý đồng Euro -- tiền tệ của 20 quốc gia châu Âu.
BOJ (Bank of Japan)	Nhật Bản	Nền kinh tế lớn thứ 4 thế giới. Lần đầu tăng lãi suất sau 17 năm (3/2024).
PBOC (People's Bank of China)	Trung Quốc	Kiểm soát đồng Nhân dân tệ, liên tục nới lỏng 2023-2024 để cứu kinh tế.
NHNN (Ngân hàng Nhà nước VN)	Việt Nam	Quản lý VND, lãi suất, và tỷ giá tại Việt Nam. Giảm lãi suất điều hành 4 lần trong 2023.

Công cụ chính của NHTW¶

1. Lãi suất điều hành

Đây là công cụ mạnh nhất. Khi NHTW thay đổi lãi suất, hiệu ứng lan tỏa khắp nền kinh tế:

%%{init: {"theme": "base"}}%%
flowchart TD
    A["Fed tăng lãi suất"] --> B["Lãi suất vay tại Mỹ tăng"]
    A --> C["USD mạnh lên"]
    A --> D["Dòng tiền rút khỏi\nthị trường mới nổi"]
    B --> B1["DN Mỹ vay ít hơn,\nmở rộng chậm"]
    B --> B2["Người Mỹ mua nhà ít hơn\n(lãi vay cao)"]
    C --> C1["Các đồng tiền khác yếu đi\n(VND, EUR, JPY...)"]
    C --> C2["Vàng, dầu có xu hướng\ngiảm giá"]
    D --> D1["Chứng khoán VN, Thái Lan...\ncó thể giảm"]

Ví dụ thực tế: Chu kỳ thắt chặt lịch sử 2022-2024

2022: Fed tăng lãi suất từ 0% lên 4.5% chỉ trong 10 tháng -- tốc độ nhanh nhất 40 năm.
7/2023: Lãi suất đạt 5.25-5.50% -- cao nhất 22 năm.
2024: Fed giữ nguyên lãi suất suốt cả năm, kiên nhẫn chờ lạm phát giảm.
2025: Thị trường kỳ vọng Fed bắt đầu cắt giảm lãi suất 2-3 lần.
Kết quả: Chứng khoán Mỹ giảm ~20% (2022), Bitcoin giảm ~65%, VND mất giá ~9%. Nhưng đến 2024, S&P 500 lập kỷ lục mới nhờ kỳ vọng "hạ cánh mềm".

2. Mua/bán trái phiếu (Nghiệp vụ thị trường mở)

NHTW mua trái phiếu = bơm tiền vào nền kinh tế (nới lỏng).
NHTW bán trái phiếu = hút tiền ra khỏi nền kinh tế (thắt chặt).

Ghi chú: Quantitative Tightening (QT) 2022-2024

Sau khi bơm hàng nghìn tỷ USD qua QE (Quantitative Easing) trong đại dịch COVID, Fed bắt đầu thu hẹp bảng cân đối (QT) từ giữa 2022, giảm khoảng $95 tỷ/tháng. Đến cuối 2024, bảng cân đối Fed giảm từ đỉnh ~$9.000 tỷ xuống còn ~$7.200 tỷ.

3. Tỷ lệ dự trữ bắt buộc

Quy định ngân hàng thương mại phải giữ lại bao nhiêu % tiền gửi, không được cho vay hết. Tỷ lệ cao hơn = ít tiền cho vay hơn = kinh tế chậm lại.

Tại sao nhà đầu tư phải theo dõi NHTW?¶

Mỗi khi NHTW họp và ra quyết định, thị trường biến động mạnh. Các cuộc họp quan trọng nhất:

FOMC (Fed): 8 lần/năm -- sự kiện được theo dõi nhất thế giới tài chính. Chỉ một từ khác biệt trong tuyên bố của Fed cũng có thể khiến thị trường tăng/giảm hàng trăm tỷ USD.
ECB meeting: 6 lần/năm. ECB bắt đầu cắt giảm lãi suất từ giữa 2024, đi trước Fed.
BOJ meeting: 8 lần/năm. Quyết định thoát lãi suất âm (3/2024) là sự kiện lịch sử.

2. Ngân hàng thương mại¶

Vai trò¶

Ngân hàng thương mại (NHTM) là trung gian tài chính giữa người có tiền thừa và người cần tiền:

%%{init: {"theme": "base"}}%%
flowchart LR
    A["👤 Người gửi tiền\n(Bạn)\nNhận lãi 5%"] --> B["🏦 Ngân hàng"]
    B --> C["🏢 Người vay tiền\nTrả lãi 10%"]
    B --> D["💰 Chênh lệch 5%\n= Lợi nhuận ngân hàng"]

Các hoạt động chính¶

Hoạt động	Mô tả	Ví dụ
Nhận tiền gửi	Huy động vốn từ người dân, doanh nghiệp	Bạn gửi tiết kiệm 12 tháng tại Vietcombank
Cho vay	Cung cấp vốn cho cá nhân và doanh nghiệp	Vay mua nhà, vay kinh doanh
Thanh toán	Chuyển tiền, thanh toán quốc tế	Chuyển khoản, L/C xuất nhập khẩu
Giao dịch ngoại hối	Mua bán ngoại tệ	Doanh nghiệp đổi USD sang VND
Đầu tư	Dùng vốn để mua trái phiếu, chứng khoán	Ngân hàng mua trái phiếu chính phủ

Ngân hàng lớn tại Việt Nam¶

Big 4 quốc doanhTư nhân lớn

Vietcombank (VCB): Lớn nhất theo vốn hóa, lợi nhuận ~40.000 tỷ/năm (2024).
BIDV: Lớn nhất theo tổng tài sản (~2.3 triệu tỷ VND).
VietinBank: Cổ phiếu CTG.
Agribank: 100% vốn nhà nước, mạng lưới nông thôn rộng nhất.

Techcombank: Ngân hàng tư nhân hàng đầu.
MB Bank: Tăng trưởng mạnh nhờ hệ sinh thái quân đội.
VPBank: Sở hữu FE Credit (tài chính tiêu dùng).
ACB, TPBank, HDBank...

Tại sao NHTM ảnh hưởng thị trường?¶

Là đơn vị giao dịch ngoại hối lớn nhất (chiếm hơn 40% khối lượng Forex toàn cầu).
Quyết định cho vay nhiều hay ít ảnh hưởng trực tiếp đến bất động sản, chứng khoán.
Sức khỏe ngân hàng phản ánh sức khỏe nền kinh tế. Khi ngân hàng gặp vấn đề (nợ xấu cao), cả thị trường chao đảo.

Rủi ro: Khủng hoảng ngân hàng 2023

3/2023: Silicon Valley Bank (SVB) sụp đổ chỉ trong 48 giờ -- bank run lớn nhất kể từ 2008. Nguyên nhân: nắm giữ quá nhiều trái phiếu dài hạn bị mất giá khi Fed tăng lãi suất.
Tiếp theo: Signature Bank, First Republic Bank cũng sụp đổ.
Tại Việt Nam: Vụ Vạn Thịnh Phát/SCB (2022) là bê bối ngân hàng lớn nhất lịch sử VN, với khoản thiệt hại ước tính hơn 400.000 tỷ VND.

3. Quỹ đầu tư¶

Quỹ đầu tư là gì?¶

Quỹ đầu tư gom tiền từ nhiều nhà đầu tư và giao cho đội ngũ chuyên gia quản lý. Thay vì tự chọn cổ phiếu, bạn giao tiền cho quỹ và để họ đầu tư giúp.

Ví dụ dễ hiểu

Bạn và 99 người khác, mỗi người góp 10 triệu = quỹ có 1 tỷ. Người quản lý quỹ dùng 1 tỷ đó mua 30-50 cổ phiếu khác nhau. Lợi nhuận (hoặc lỗ) chia đều cho 100 người.

Các loại quỹ chính¶

Quỹ tương hỗ (Mutual Fund)Quỹ ETF (Exchange-Traded Fund)Quỹ phòng hộ (Hedge Fund)

Cách hoạt động: gom tiền nhiều người, đầu tư vào danh mục đa dạng.
Đặc điểm: được quản lý chuyên nghiệp, phí quản lý ~1-2%/năm.
Phù hợp: người muốn đầu tư nhưng không có thời gian hoặc kiến thức tự chọn cổ phiếu.
Ví dụ tại VN: Quỹ VCBF (Vietcombank Fund Management), quỹ VinaCapital, Dragon Capital.

Cách hoạt động: giống quỹ tương hỗ nhưng niêm yết trên sàn chứng khoán, mua bán như cổ phiếu bình thường.
Đặc điểm: phí rất thấp (~0.1-0.5%/năm), thường theo dõi một chỉ số (index).
Phù hợp: người mới muốn đầu tư đơn giản, chi phí thấp.
Ví dụ:
- VFMVN30 ETF (VN): theo dõi 30 cổ phiếu lớn nhất sàn HOSE.
- SPY (Mỹ): theo dõi S&P 500. AUM (tổng tài sản) đạt trên $500 tỷ (2024).
- Bitcoin ETF (Mỹ, mới từ 1/2024): iShares Bitcoin Trust (IBIT) của BlackRock thu hút hơn $30 tỷ chỉ trong năm đầu tiên.

Cách hoạt động: sử dụng các chiến lược phức tạp (bán khống, đòn bẩy, phái sinh) để kiếm lời trong mọi điều kiện thị trường.
Đặc điểm: phí rất cao (thường 2% phí quản lý + 20% lợi nhuận), chỉ dành cho nhà đầu tư giàu có.
Rủi ro: cao -- một số quỹ đã sụp đổ ngoạn mục (LTCM 1998, Archegos 2021).
Ví dụ nổi tiếng: Bridgewater Associates (Ray Dalio), Citadel (Ken Griffin), Renaissance Technologies.

Mẹo

Warren Buffett -- nhà đầu tư huyền thoại -- từng khuyên rằng hầu hết mọi người nên mua quỹ ETF chỉ số chi phí thấp thay vì cố gắng tự chọn cổ phiếu. Đơn giản mà hiệu quả. Ông đã thắng cược $1 triệu (2008-2017) khi S&P 500 ETF đánh bại nhóm hedge fund.

So sánh nhanh¶

Tiêu chí	Mutual Fund	ETF	Hedge Fund
Vốn tối thiểu	Vài triệu VND	1 lô (~vài trăm nghìn)	Hàng triệu USD
Phí	1-2%/năm	0.1-0.5%/năm	2% + 20% lợi nhuận
Mua/bán	Cuối ngày	Bất kỳ lúc nào (như cổ phiếu)	Hạn chế (lock-up)
Chiến lược	Đơn giản, dài hạn	Theo chỉ số	Phức tạp, linh hoạt
Phù hợp	Người mới	Mọi đối tượng	Nhà đầu tư chuyên nghiệp

4. Nhà đầu tư tổ chức vs cá nhân¶

Nhà đầu tư tổ chức (Institutional Investors)¶

Đây là những "ông lớn" trên thị trường -- họ quản lý số tiền khổng lồ và có ảnh hưởng rất lớn đến giá cả.

Loại	Ví dụ	Quy mô (2024)
Quỹ hưu trí	CalPERS (Mỹ), GPIF (Nhật)	GPIF quản lý ~$1.600 tỷ
Quỹ quốc gia	GIC (Singapore), ADIA (UAE), Norges (Na Uy)	Norges quản lý ~$1.700 tỷ -- lớn nhất thế giới
Công ty bảo hiểm	Bảo Việt, Prudential, AIA	Đầu tư phí bảo hiểm thu được
Quỹ đầu tư	BlackRock, Vanguard, State Street	BlackRock quản lý ~$11.500 tỷ (2024)

Insight

BlackRock quản lý khoảng $11.500 tỷ USD (2024) -- lớn hơn GDP của mọi quốc gia trên thế giới trừ Mỹ và Trung Quốc. Khi BlackRock ra mắt Bitcoin ETF (1/2024), nó thu hút hơn $30 tỷ trong năm đầu -- nhanh nhất lịch sử ETF. Điều này cho thấy tổ chức lớn có khả năng "hợp pháp hóa" cả một loại tài sản.

Nhà đầu tư cá nhân (Retail Investors)¶

Đây là bạn, tôi, và hàng triệu người tham gia thị trường với vốn cá nhân.

Đặc điểm của nhà đầu tư cá nhân:

Vốn nhỏ hơn nhiều so với tổ chức.
Thường thiếu thông tin và công cụ phân tích chuyên sâu.
Dễ bị chi phối bởi cảm xúc (tham lam khi giá tăng, sợ hãi khi giá giảm).
Có lợi thế: linh hoạt, không bị áp lực báo cáo quý, có thể kiên nhẫn chờ đợi.

Ghi chú: Sức mạnh của retail investor 2021-2024

Nhà đầu tư cá nhân ngày càng có ảnh hưởng lớn hơn nhờ công nghệ:

GameStop (GME) 2021: hàng triệu nhà đầu tư cá nhân trên Reddit (r/WallStreetBets) đẩy giá cổ phiếu GameStop tăng 1.500%, gây thua lỗ tỷ USD cho hedge fund Melvin Capital.
Tại Việt Nam: số tài khoản chứng khoán cá nhân vượt 8 triệu (2024), gấp 3 lần so với 2020.
Crypto: nhà đầu tư cá nhân chiếm phần lớn giao dịch crypto, đặc biệt tại VN -- một trong top 5 quốc gia có adoption crypto cao nhất.

So sánh¶

Tiêu chí	Nhà đầu tư tổ chức	Nhà đầu tư cá nhân
Vốn	Hàng tỷ USD	Vài triệu đến vài tỷ VND
Thông tin	Đội ngũ phân tích chuyên nghiệp, dữ liệu độc quyền	Thông tin công khai, tự nghiên cứu
Ảnh hưởng thị trường	Có thể dịch chuyển giá	Gần như không (trừ khi hành động tập thể)
Tốc độ	Giao dịch thuật toán cực nhanh (HFT)	Thao tác thủ công hoặc qua app
Áp lực	Phải báo cáo hiệu quả hàng quý	Tự do, không áp lực thời gian
Cảm xúc	Tuân thủ quy trình	Dễ bị chi phối bởi tham lam/sợ hãi
Công cụ AI (2024)	Bloomberg Terminal, quant models	ChatGPT, TradingView, AI screeners

Mẹo

Đừng cố "đánh bại" tổ chức bằng cách giao dịch ngắn hạn. Thay vào đó, hãy tận dụng lợi thế lớn nhất của bạn: sự kiên nhẫn. Bạn không bị áp lực báo cáo quý, không cần phải bán vì khách hàng rút tiền. Hãy đầu tư dài hạn vào những thứ bạn thực sự hiểu.

5. Market Maker -- nhà tạo lập thị trường¶

Market Maker là gì?¶

Market Maker (MM) là tổ chức luôn sẵn sàng mua và bán một tài sản, đảm bảo thị trường có thanh khoản -- tức là khi bạn muốn mua hoặc bán, luôn có người ở phía bên kia.

Ví dụ dễ hiểu

Hãy tưởng tượng tiệm vàng ở chợ Bến Thành. Bất kể bạn muốn mua hay bán vàng, tiệm luôn sẵn sàng giao dịch. Tiệm vàng đó chính là market maker cho vàng.

Giá tiệm mua vào: 78 triệu/lượng
Giá tiệm bán ra: 79 triệu/lượng
Chênh lệch 1 triệu = lợi nhuận của tiệm (gọi là spread)

Cách Market Maker kiếm tiền¶

MM không kiếm tiền bằng cách đoán giá lên hay xuống. Họ kiếm tiền từ chênh lệch giá mua-bán (bid-ask spread):

%%{init: {"theme": "base"}}%%
flowchart LR
    A["Người bán\nBán ở 50.000đ"] --> MM["🏛️ Market Maker\nMua: 50.000đ\nBán: 50.200đ"]
    MM --> B["Người mua\nMua ở 50.200đ"]
    MM --> P["💰 Spread: 200đ\nx 1 triệu CP = 200 triệu"]

Market Maker trong từng thị trường¶

Thị trường	Market Maker	Vai trò
Chứng khoán VN	SSI, VNDirect, HSC	Cung cấp thanh khoản cho ETF và một số cổ phiếu
Forex	JP Morgan, Deutsche Bank, Citi, UBS	Báo giá mua/bán liên tục cho các cặp tiền
Crypto	Wintermute, Jump Trading, GSR	Cung cấp thanh khoản trên các sàn crypto

Cảnh báo

Alameda Research -- từng là market maker crypto lớn nhất -- sụp đổ cùng FTX (11/2022) do sử dụng sai tiền của khách hàng. Điều này cho thấy ngay cả các "ông lớn" cũng có thể gây ra rủi ro hệ thống.

Tại sao Market Maker quan trọng?¶

Nếu không có MM:

Bạn muốn bán cổ phiếu nhưng không ai mua --> kẹt tiền.
Chênh lệch mua-bán rất lớn --> giao dịch đắt đỏ.
Giá nhảy lung tung --> thị trường hỗn loạn.

MM giúp thị trường trơn tru, ổn định, và hiệu quả hơn.

6. Broker / sàn giao dịch¶

Broker (nhà môi giới) là gì?¶

Broker là cầu nối giữa bạn và thị trường. Bạn không thể tự đến sàn giao dịch đặt lệnh -- bạn cần mở tài khoản tại một broker, và họ sẽ thực hiện lệnh giao dịch giúp bạn.

Ví dụ

Muốn mua cổ phiếu VNM, bạn mở tài khoản tại công ty chứng khoán SSI, nạp tiền, rồi đặt lệnh mua qua ứng dụng của SSI. SSI gửi lệnh lên sàn HOSE, lệnh được khớp, và bạn sở hữu cổ phiếu VNM.

Broker kiếm tiền bằng cách nào?¶

Nguồn thu	Mô tả
Phí giao dịch (commission)	Thu phí mỗi lần bạn mua/bán. Ví dụ: 0.15-0.35% giá trị giao dịch
Phí spread	Chênh lệch giá mua-bán (phổ biến ở Forex)
Phí qua đêm (swap)	Phí giữ lệnh qua đêm (Forex, CFD)
Lãi ký quỹ (margin)	Thu lãi trên tiền cho vay để giao dịch đòn bẩy
Phí quản lý tài khoản	Phí duy trì hàng tháng/năm (một số broker)

Các broker tại Việt Nam (chứng khoán)¶

Broker	Ưu điểm	Phù hợp
SSI (iBoard)	Lâu đời, phân tích mạnh, top thị phần	Mọi đối tượng
VNDirect	Nền tảng công nghệ tốt, DBoard	Người thích giao dịch online
VPS	Phí thấp, tốc độ nhanh, top thị phần môi giới	Người giao dịch tích cực
TCBS (Techcom Securities)	Giao diện đẹp, dễ dùng, tích hợp Techcombank	Người mới bắt đầu
Mirae Asset	Phí thấp, hỗ trợ giao dịch quốc tế	Đa dạng nhu cầu

Ghi chú: Xu hướng Zero-Commission 2024

Trên thế giới, xu hướng phí giao dịch 0đ ngày càng phổ biến (Robinhood đi tiên phong tại Mỹ). Tại Việt Nam, nhiều công ty chứng khoán cũng giảm phí xuống rất thấp (0.1% hoặc thậm chí miễn phí cho giao dịch online) để thu hút nhà đầu tư mới.

Sàn giao dịch (Exchange) khác gì Broker?¶

	Sàn giao dịch	Broker
Vai trò	Nơi lệnh mua-bán được khớp	Trung gian gửi lệnh lên sàn
Ví dụ	HOSE, HNX, NYSE, Binance	SSI, VNDirect, Interactive Brokers
Tương tác với bạn	Không trực tiếp	Trực tiếp (mở tài khoản, đặt lệnh)
Ví dụ dễ hiểu	Chợ	Người giúp bạn mua hàng ở chợ

Cách chọn Broker phù hợp¶

Chi tiết: 5 tiêu chí chọn Broker

Pháp lý: Broker có được cấp phép bởi cơ quan quản lý không? (Ủy ban Chứng khoán Nhà nước tại VN, SEC tại Mỹ, FCA tại UK)
Phí giao dịch: so sánh phí giữa các broker. Chênh lệch 0.1% có thể tích lũy thành số lớn nếu giao dịch thường xuyên.
Nền tảng giao dịch: ứng dụng có dễ dùng không? Ổn định không? Có app mobile tốt không?
Hỗ trợ: có đội ngũ tư vấn tốt không? Hotline phản hồi nhanh không?
Sản phẩm: có đầy đủ sản phẩm bạn cần không? (cổ phiếu, ETF, phái sinh, trái phiếu...)

Rủi ro: Broker lừa đảo

Với thị trường Forex và Crypto, có rất nhiều broker lừa đảo (đặc biệt là các sàn không có giấy phép hoạt động). Dấu hiệu cảnh báo:

Hứa hẹn lợi nhuận cố định cao (ví dụ: "chắc chắn lãi 30%/tháng").
Không có giấy phép từ cơ quan quản lý nào.
Gây áp lực nạp tiền gấp.
Khó hoặc không rút được tiền.
Yêu cầu giới thiệu thêm người (mô hình đa cấp).

7. Tổng kết¶

Bản đồ người tham gia¶

%%{init: {"theme": "base"}}%%
flowchart TD
    NHTW["🏛️ NGÂN HÀNG TRUNG ƯƠNG\n(Điều tiết, lãi suất)\nFed, ECB, NHNN"] --> NHTM["🏦 NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI\n(Cho vay, giao dịch)\nVietcombank, BIDV..."]
    NHTW --> QDT["📊 QUỸ ĐẦU TƯ\n(Hedge fund, ETF, Mutual fund)\nBlackRock, VinaCapital..."]
    NHTM --> MM["⚡ MARKET MAKER\n(Thanh khoản)\nJP Morgan, Wintermute..."]
    QDT --> MM
    NHTM --> SAN["🏪 SÀN GIAO DỊCH\n(HOSE, NYSE, Binance...)"]
    MM --> SAN
    QDT --> SAN
    SAN --> BRK["🔗 BROKER\n(SSI, VNDirect, Robinhood...)"]
    BRK --> NĐT["👤 NHÀ ĐẦU TƯ CÁ NHÂN\n(Bạn!)"]

Bảng tóm tắt¶

Người tham gia	Vai trò chính	Ảnh hưởng đến bạn
Ngân hàng trung ương	Điều tiết kinh tế, quyết định lãi suất	Lãi suất tiết kiệm, vay, tỷ giá, xu hướng thị trường chung
Ngân hàng thương mại	Trung gian tài chính, cho vay	Lãi suất gửi/vay, dịch vụ thanh toán
Quỹ đầu tư	Quản lý tiền chuyên nghiệp	Cơ hội đầu tư gián tiếp qua quỹ, dịch chuyển giá cổ phiếu
Nhà đầu tư tổ chức	Giao dịch khối lượng lớn	Tạo xu hướng giá, thanh khoản
Market Maker	Cung cấp thanh khoản	Đảm bảo bạn luôn mua/bán được
Broker	Cầu nối giữa bạn và thị trường	Nền tảng giao dịch, phí, hỗ trợ

Insight

Là nhà đầu tư cá nhân, bạn là "cá nhỏ" trong đại dương toàn "cá lớn". Nhưng điều đó không có nghĩa là bạn không thể thành công. Chìa khóa là: hiểu luật chơi, biết mình đang ở đâu, và kiên nhẫn. Đừng cố đánh bại thị trường -- hãy để thị trường làm việc cho bạn qua đầu tư dài hạn và có kỷ luật. S&P 500 đã tăng trung bình ~10%/năm qua 50 năm -- kiên nhẫn nắm giữ là chiến lược đánh bại phần lớn các quỹ hedge fund.

Bài trước: Các loại thị trường tài chính