Chiến tranh, xung đột và thị trường tài chính¶

Tổng quan

Thị trường tài chính phản ứng cực kỳ nhạy cảm với chiến tranh và xung đột. Giai đoạn 2022-2025 chứng kiến nhiều cuộc xung đột đồng thời nhất kể từ Chiến tranh Lạnh: Nga-Ukraine kéo dài, Israel-Hamas leo thang thành xung đột khu vực, Houthi tấn công Biển Đỏ, và căng thẳng eo biển Đài Loan gia tăng.

1. Tại sao chiến tranh ảnh hưởng thị trường¶

Thị trường tài chính ghét sự không chắc chắn (uncertainty). Chiến tranh là dạng không chắc chắn cực đoan nhất vì:

Gián đoạn chuỗi cung ứng: Hàng hóa không thể vận chuyển qua vùng chiến sự. Nhà máy đóng cửa, cảng biển bị phong tỏa.
Giá năng lượng tăng vọt: Nhiều xung đột xảy ra ở khu vực sản xuất dầu mỏ (Trung Đông) hoặc khí đốt (Nga).
Tâm lý sợ hãi lan rộng: Nhà đầu tư rút tiền khỏi tài sản rủi ro, chuyển sang tài sản an toàn.
Chi tiêu quốc phòng tăng: Chính phủ phải chi nhiều tiền hơn cho quân sự, có thể dẫn đến thâm hụt ngân sách.

%%{init: {"theme": "base"}}%%
flowchart LR
    A[Xung đột nổ ra] --> B[Gián đoạn cung ứng]
    A --> C[Tâm lý sợ hãi]
    A --> D[Chi tiêu quốc phòng tăng]
    B --> E[Giá hàng hóa tăng]
    E --> F[Lạm phát tăng]
    C --> G[Bán tháo tài sản rủi ro]
    C --> H[Mua tài sản trú ẩn]
    F --> I[Fed tăng lãi suất]
    D --> J[Thâm hụt ngân sách]
    G --> K[Cổ phiếu giảm]
    H --> L[Vàng & USD tăng]

Ví dụ đời thường

Hãy tưởng tượng bạn đang kinh doanh quán phở. Nếu con đường chính vào chợ bị chặn (giống như tuyến vận chuyển bị phong tỏa), bạn không mua được thịt bò, giá nguyên liệu tăng vọt, khách hàng sợ không dám ra đường. Doanh thu giảm mạnh dù quán bạn không bị ảnh hưởng trực tiếp.

2. Phản ứng điển hình của các loại tài sản¶

Khi chiến tranh hoặc xung đột nổ ra, thị trường thường phản ứng theo mô hình khá nhất quán:

Tài sản	Phản ứng thường thấy	Lý do
Vàng	Tăng mạnh	Tài sản trú ẩn an toàn hàng nghìn năm
Dầu mỏ	Tăng mạnh	Lo ngại nguồn cung bị gián đoạn
USD	Tăng	Đồng tiền dự trữ toàn cầu, nơi trú ẩn
Chứng khoán	Giảm ngắn hạn	Nhà đầu tư bán tháo do sợ hãi
Trái phiếu Mỹ	Tăng giá (lợi suất giảm)	Dòng tiền chạy vào tài sản an toàn
Cổ phiếu quốc phòng	Tăng	Chi tiêu quân sự dự kiến tăng
Tiền tệ nước liên quan	Giảm	Rủi ro kinh tế và chính trị tăng

Lưu ý quan trọng

Đây là phản ứng "điển hình", không phải luôn luôn đúng. Mỗi cuộc xung đột có bối cảnh riêng. Năm 2024, vàng và USD cùng tăng mạnh phá vỡ tương quan nghịch truyền thống do nỗi sợ địa chính trị cực độ.

3. Case study: Các cuộc chiến và thị trường¶

Xung đột hiện tại (2022-2025)Xung đột lịch sử

3.1. Chiến tranh Nga-Ukraine (2022 - hiện tại)¶

Xung đột kéo dài lâu nhất châu Âu kể từ WWII

Bối cảnh: Nga xâm lược Ukraine toàn diện tháng 2/2022. Đến 2024-2025, chiến tranh vẫn tiếp diễn với chiến tuyến gần như đóng băng, chuyển sang chiến tranh tiêu hao.
Dầu mỏ: Brent vượt $130/thùng (3/2022), sau đó giảm dần về $70-85 (2024) khi thị trường thích nghi với nguồn cung mới.
Khí đốt châu Âu: Tăng gấp nhiều lần (2022), gây khủng hoảng năng lượng. Đến 2024, châu Âu đã đa dạng hóa nguồn cung (LNG từ Mỹ, Na Uy), giá giảm nhưng vẫn cao hơn mức trước chiến tranh.
Lúa mì: Tăng vọt 2022, sau đó giảm nhờ thỏa thuận ngũ cốc Biển Đen (dù bị gián đoạn nhiều lần). Ukraine tìm tuyến xuất khẩu thay thế qua sông Danube.
Nga bị loại khỏi SWIFT, tài sản ~$300 tỷ bị đóng băng. Đến 2024, G7 thống nhất sử dụng lợi nhuận từ tài sản đóng băng của Nga ($50 tỷ) để hỗ trợ Ukraine.
Cổ phiếu quốc phòng phương Tây: Lockheed Martin, Rheinmetall, BAE Systems tăng 100-300% từ 2022-2024. NATO tăng chi tiêu quốc phòng lên 2% GDP.
Bài học: Xung đột kéo dài khiến thị trường "quen dần" - phản ứng giảm theo thời gian (desensitization).

3.2. Xung đột Israel-Hamas → Leo thang khu vực (2023-2025)¶

Từ xung đột cục bộ thành khủng hoảng khu vực

Bối cảnh: Hamas tấn công Israel ngày 7/10/2023. Israel phản công Gaza. Xung đột leo thang khu vực trong 2024:
- Hezbollah (Lebanon): Trao đổi hỏa lực với Israel suốt 2024, chiến tranh toàn diện ngắn tháng 9-11/2024.
- Iran tấn công trực tiếp Israel: Tháng 4/2024 và tháng 10/2024, Iran phóng tên lửa và drone vào Israel - lần đầu tiên Iran tấn công trực tiếp.
- Houthi (Yemen): Tấn công tàu thương mại ở Biển Đỏ từ 11/2023, gây gián đoạn nghiêm trọng tuyến vận chuyển qua kênh Suez.
Dầu mỏ: Tăng nhẹ $3-5 mỗi lần leo thang, nhưng không bùng nổ vì nguồn cung không bị đe dọa trực tiếp. Eo biển Hormuz vẫn an toàn.
Vàng: Tăng mạnh từ $1.820 (10/2023) lên trên $2.700 (cuối 2024) - phá kỷ lục lịch sử.
Bài học: Thị trường phản ứng tỷ lệ thuận với nguy cơ gián đoạn nguồn cung năng lượng, không phải thương vong.

3.3. Houthi tấn công Biển Đỏ (2023-2025)¶

Rủi ro

Gián đoạn 12-15% thương mại hàng hải toàn cầu đi qua kênh Suez.

Bối cảnh: Phiến quân Houthi (Yemen, được Iran hậu thuẫn) tấn công tàu thương mại trên Biển Đỏ từ tháng 11/2023 để phản đối chiến dịch quân sự của Israel ở Gaza.
Tác động vận chuyển: Các hãng tàu lớn (Maersk, MSC, Hapag-Lloyd) chuyển hướng qua Mũi Hảo Vọng (châu Phi), thêm 10-14 ngày hành trình.
Chi phí container: Tăng gấp 2-3 lần từ cuối 2023 đến giữa 2024, từ ~$1.500 lên $4.000-5.000 cho tuyến Asia-Europe.
Liên quân Mỹ-Anh: Chiến dịch Operation Prosperity Guardian tấn công vị trí Houthi nhưng không dập tắt được mối đe dọa.
Thị trường: Cổ phiếu vận tải biển (ZIM, Hapag-Lloyd) tăng mạnh. Dầu tăng nhẹ. Lạm phát vận chuyển gây lo ngại.

Chiến tranh vùng Vịnh (1990-1991)

Bối cảnh: Iraq xâm lược Kuwait tháng 8/1990. Liên quân do Mỹ dẫn đầu phản công tháng 1/1991.
Dầu mỏ: Giá dầu tăng gần gấp đôi từ ~$20 lên ~$40/thùng trong vài tháng.
S&P 500: Giảm khoảng 17% từ tháng 8 đến tháng 10/1990.
Kết quả: Khi chiến tranh kết thúc nhanh (tháng 2/1991), thị trường phục hồi mạnh.

Sự kiện 11/9/2001

Bối cảnh: Khủng bố tấn công Trung tâm Thương mại Thế giới và Lầu Năm Góc.
Phố Wall đóng cửa 4 ngày - lần đóng cửa dài nhất kể từ năm 1933.
Khi mở lại: Dow Jones giảm 14% trong tuần đầu tiên.
Phục hồi: Thị trường lấy lại toàn bộ mức giảm trong vòng khoảng 1 tháng.

Chiến tranh Iraq (2003)

Bối cảnh: Mỹ tấn công Iraq tháng 3/2003 (được dự báo trước nhiều tháng).
Trước chiến tranh: Thị trường giảm do lo ngại.
Khi chiến tranh bắt đầu: S&P 500 thực sự tăng vì sự không chắc chắn được loại bỏ.
Bài học: Ví dụ kinh điển của "sell the rumor, buy the news".

Sáp nhập Crimea (2014)

Bối cảnh: Nga sáp nhập bán đảo Crimea của Ukraine.
Đồng Ruble Nga: Mất giá khoảng 10% trong tháng 3/2014.
Thị trường chứng khoán Nga (MOEX): Giảm khoảng 15%.
Thị trường toàn cầu: Ảnh hưởng khá nhỏ, S&P 500 gần như không bị tác động.

4. "Buy the rumor, sell the news" trong bối cảnh chiến tranh¶

Nguyên tắc quan trọng nhất

Thị trường phản ứng TRƯỚC sự kiện thực tế xảy ra. Khi sự kiện xảy ra, sự không chắc chắn biến mất và thị trường thường đảo chiều.

Khi xung đột được DỰ BÁO TRƯỚC:

Giai đoạn tin đồn: Thị trường bắt đầu phản ứng sớm. Vàng tăng, cổ phiếu giảm dần.
Khi chiến tranh NỔ RA thật: Sự không chắc chắn biến mất. Thị trường thường đảo chiều.
"Sell the rumor, buy the news": Nhiều nhà đầu tư mua vào chính xác ngày chiến tranh bắt đầu.

Khi xung đột BẤT NGỜ:

Thị trường sốc mạnh, giảm nhanh.
Nhưng thường phục hồi trong vài tuần đến vài tháng (nếu xung đột không leo thang).

Ví dụ thực tế 2022-2024

Nga-Ukraine (2022): Trước khi Nga tấn công, nhiều nhà phân tích đã cảnh báo. Vàng tăng từ tháng 1. Nhưng đúng ngày 24/2/2022, vàng tăng vọt rồi điều chỉnh. Người mua từ trước đã có lãi.
Iran tấn công Israel (4/2024): Tin đồn lan truyền vài ngày trước. Dầu tăng $3-5 trong tuần trước đó. Khi Iran thực sự phóng tên lửa (13/4/2024), dầu chỉ tăng nhẹ rồi giảm vì thiệt hại hạn chế và không leo thang.

5. Căng thẳng eo biển Đài Loan - rủi ro tiềm ẩn lớn nhất¶

Rủi ro địa chính trị #1 thế giới

Một cuộc xung đột ở Đài Loan được ước tính có thể gây thiệt hại $2.5 nghìn tỷ USD cho kinh tế toàn cầu trong năm đầu tiên (Bloomberg Economics, 2024).

Tại sao Đài Loan quan trọng đến vậy:

TSMC sản xuất hơn 90% chip tiên tiến nhất thế giới (dưới 7nm). Mọi AI, smartphone, data center đều phụ thuộc.
Biển Đông: 30% thương mại hàng hải toàn cầu đi qua (trị giá hơn $3 nghìn tỷ/năm).
Trung Quốc tuyên bố Đài Loan là một phần lãnh thổ, không loại trừ thống nhất bằng vũ lực.
Mỹ duy trì chính sách "mơ hồ chiến lược" nhưng tăng cường hỗ trợ quân sự cho Đài Loan.

Diễn biến 2024-2025:

Trung Quốc tăng tần suất tập trận quanh Đài Loan sau mỗi sự kiện nhạy cảm.
Mỹ phê duyệt thêm gói vũ khí cho Đài Loan.
TSMC đa dạng hóa: xây nhà máy ở Arizona (Mỹ), Kumamoto (Nhật), Dresden (Đức) - nhưng năng lực chỉ bằng một phần nhỏ so với Đài Loan.

%%{init: {"theme": "base"}}%%
flowchart TD
    A[Xung đột Đài Loan] --> B[TSMC ngừng hoạt động]
    A --> C[Tuyến vận chuyển bị chặn]
    B --> D[Thiếu chip toàn cầu]
    C --> E[Thương mại đình trệ]
    D --> F[Ô tô, điện thoại, AI đều ảnh hưởng]
    D --> G[Giá chip tăng gấp 5-10 lần]
    E --> H[Lạm phát bùng nổ toàn cầu]
    F --> I[Suy thoái kinh tế thế giới]

Đối với nhà đầu tư Việt Nam:

Rủi ro

VN-Index sẽ chịu ảnh hưởng trực tiếp (Việt Nam nằm trong vùng ảnh hưởng).
Đồng VND có thể mất giá mạnh.
Xuất khẩu bị gián đoạn nghiêm trọng (Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất).
Samsung, Intel, Foxconn tại Việt Nam có thể bị gián đoạn chuỗi cung ứng.
Cần có kế hoạch phòng ngừa rủi ro (nắm giữ vàng, USD, giảm đòn bẩy).

6. Vũ khí kinh tế¶

Trong thế giới hiện đại, các nước lớn không chỉ dùng vũ khí quân sự mà còn dùng vũ khí kinh tế để gây áp lực. Giai đoạn 2022-2025 chứng kiến việc sử dụng vũ khí kinh tế ở quy mô chưa từng có.

6.1. Trừng phạt kinh tế (Economic Sanctions)¶

Là gì: Hạn chế giao thương, đầu tư, tài chính với một quốc gia.
Ai áp dụng: Thường là Mỹ, EU, hoặc thông qua Liên Hợp Quốc.
Ví dụ nổi bật 2022-2025:
- Nga: Hơn 16.000 lệnh trừng phạt - nhiều nhất lịch sử với bất kỳ quốc gia nào.
- Iran: Trừng phạt tái áp đặt sau leo thang 2024.
- Trung Quốc: Trừng phạt nhắm vào công ty tech/quân sự cụ thể.

6.2. Đóng băng tài sản (Asset Freeze)¶

Phương Tây đóng băng khoảng $300 tỷ dự trữ ngoại hối của Ngân hàng Trung ương Nga (2022).
Năm 2024, G7 quyết định sử dụng lợi nhuận từ tài sản đóng băng (~$50 tỷ) cho khoản vay hỗ trợ Ukraine.
Đây là tiền lệ chưa từng có, khiến nhiều nước (đặc biệt Trung Quốc, Ả Rập Xê Út) đa dạng hóa dự trữ sang vàng.

6.3. Loại khỏi SWIFT¶

SWIFT: Hệ thống nhắn tin liên ngân hàng quốc tế. Hơn 11.000 ngân hàng ở 200+ quốc gia sử dụng.
Một số ngân hàng Nga bị loại khỏi SWIFT năm 2022.
Phản ứng: Nga chuyển sang dùng hệ thống SPFS (nội bộ) và CIPS (Trung Quốc). Hiệu quả hạn chế nhưng cho thấy xu hướng xây dựng hệ thống thay thế.

6.4. Vũ khí hóa đồng USD¶

Vì phần lớn giao dịch quốc tế sử dụng USD, Mỹ có quyền lực đặc biệt.
Đây là lý do xu hướng de-dollarization tăng tốc 2023-2025: BRICS mở rộng, các nước thanh toán bằng nội tệ, ngân hàng trung ương mua vàng kỷ lục.

Insight

Việc vũ khí hóa USD là "con dao hai lưỡi": hiệu quả trong ngắn hạn nhưng thúc đẩy de-dollarization dài hạn. Mỗi lần Mỹ sử dụng USD làm vũ khí, các nước khác có thêm động lực tìm giải pháp thay thế. Vàng là người hưởng lợi lớn nhất - ngân hàng trung ương mua 1.037 tấn (2023) và 1.045 tấn (2024).

7. Tổng kết¶

Khái niệm	Điểm chính cần nhớ
Chiến tranh & thị trường	Thị trường ghét sự không chắc chắn, phản ứng mạnh nhưng thường phục hồi
Nga-Ukraine (2022-2025)	Xung đột kéo dài, thị trường "quen dần", năng lượng châu Âu tái cấu trúc
Israel-Hamas → khu vực	Leo thang Iran-Israel 2024, Houthi Biển Đỏ gián đoạn vận chuyển
Đài Loan	Rủi ro tiềm ẩn lớn nhất - chip bán dẫn là "gót chân Achilles"
Buy the rumor	Thị trường phản ứng TRƯỚC sự kiện, thường đảo chiều khi sự kiện xảy ra
Vũ khí kinh tế	Trừng phạt Nga quy mô chưa từng có, thúc đẩy de-dollarization

Lời khuyên cho người mới

Đừng hoảng loạn bán tháo khi nghe tin chiến tranh. Hãy bình tĩnh đánh giá: xung đột có lan rộng không? Có ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn cung năng lượng/hàng hóa không? Eo biển Hormuz hay eo biển Đài Loan có bị đe dọa không? Lịch sử cho thấy thị trường luôn phục hồi sau xung đột - nhưng thời gian phục hồi phụ thuộc vào mức độ gián đoạn kinh tế thực sự.

Bài tiếp theo: Thương mại quốc tế