Thương mại quốc tế¶
Tổng quan
Giai đoạn 2024-2025 đánh dấu sự trở lại của chủ nghĩa bảo hộ thương mại ở quy mô lớn: Trump tái đắc cử với cam kết thuế quan 60% lên hàng Trung Quốc, EU áp dụng thuế carbon biên giới (CBAM), cuộc chiến chip bán dẫn leo thang, và xu hướng nearshoring/friend-shoring tăng tốc.
1. Toàn cầu hóa và chuỗi cung ứng¶
Toàn cầu hóa là gì?¶
Toàn cầu hóa nghĩa là các quốc gia giao thương tự do với nhau - hàng hóa, dịch vụ, vốn và lao động di chuyển xuyên biên giới. Tuy nhiên, từ 2018 đến nay, thế giới đang chứng kiến xu hướng de-globalization (phi toàn cầu hóa) hay slowbalization (toàn cầu hóa chậm lại).
Ví dụ đời thường
Chiếc iPhone bạn đang cầm là sản phẩm toàn cầu hóa:
- Thiết kế tại Mỹ (Apple, California)
- Chip xử lý sản xuất tại Đài Loan (TSMC) - dùng công nghệ EUV từ Hà Lan (ASML)
- Màn hình OLED từ Hàn Quốc (Samsung)
- Lắp ráp tại Trung Quốc hoặc Ấn Độ (Foxconn - Apple đang dịch chuyển mạnh sang Ấn Độ từ 2024)
- Đất hiếm khai thác tại Trung Quốc, Congo
Không có quốc gia nào một mình làm được chiếc iPhone.
Chuỗi cung ứng bị gián đoạn liên tiếp (2020-2025)¶
| Sự kiện | Năm | Tác động |
|---|---|---|
| COVID-19 | 2020-2021 | Nhà máy đóng cửa, giá container tăng từ $2.000 lên $20.000 |
| Kênh Suez tắc | 2021 | Tàu Ever Given mắc kẹt 6 ngày, thiệt hại $9.6 tỷ/ngày |
| Thiếu chip bán dẫn | 2021-2022 | Hãng ô tô giảm sản lượng, giá xe cũ tăng vọt |
| Chiến tranh Nga-Ukraine | 2022 | Năng lượng, lương thực, phân bón gián đoạn |
| Houthi Biển Đỏ | 2023-2025 | Container Asia-Europe tăng gấp 2-3 lần, tàu chuyển hướng Mũi Hảo Vọng |
2. Chiến tranh thương mại Mỹ-Trung: Giai đoạn mới 2025¶
Đây là sự kiện thương mại quan trọng nhất thế kỷ 21, bước sang giai đoạn leo thang mới với sự trở lại của Trump.
Timeline đầy đủ:¶
| Thời gian | Sự kiện | Phản ứng thị trường |
|---|---|---|
| 3/2018 | Trump áp thuế 25% lên thép, 10% lên nhôm | Dow Jones giảm 724 điểm |
| 7/2018 | Mỹ áp thuế 25% lên $34 tỷ hàng Trung Quốc | Cổ phiếu TQ giảm mạnh |
| 9/2018 | Mỹ áp thuế thêm $200 tỷ hàng TQ | CNY mất giá mạnh |
| 5/2019 | Đàm phán đổ vỡ, thuế tăng 25% | S&P 500 giảm 6% |
| 8/2019 | CNY phá mức 7/USD lần đầu | Thị trường toàn cầu bán tháo |
| 1/2020 | Ký thỏa thuận Phase 1 | Thị trường tăng nhẹ |
| Thời gian | Sự kiện | Phản ứng thị trường |
|---|---|---|
| 2021-2022 | Giữ nguyên thuế quan Trump, thêm hạn chế tech | Cổ phiếu chip biến động |
| 10/2022 | Cấm xuất khẩu chip AI tiên tiến sang TQ | NVIDIA, AMD giảm ngắn hạn |
| 8/2023 | Biden ký sắc lệnh cấm đầu tư vào AI, chip, quantum TQ | Cổ phiếu TQ giảm |
| 5/2024 | Thuế 100% lên xe điện TQ, 50% lên pin mặt trời | Cổ phiếu xe điện TQ giảm |
| 2024 | CHIPS Act phân bổ $52 tỷ trợ cấp chip nội địa | Intel, TSMC Arizona hưởng lợi |
Leo thang chưa từng có
| Cam kết/Hành động | Tác động dự kiến |
|---|---|
| Thuế 60% lên toàn bộ hàng TQ | Giá hàng tiêu dùng Mỹ tăng mạnh |
| Thuế 10-20% lên tất cả hàng nhập khẩu (universal tariff) | Lạm phát tăng, chuỗi cung ứng xáo trộn |
| Đe dọa thuế 25% lên Mexico, Canada | USMCA bị đe dọa, nearshoring bị ảnh hưởng |
| Tiếp tục siết chip, AI với TQ | Decoupling công nghệ tăng tốc |
%%{init: {"theme": "base"}}%%
flowchart LR
A[Trump thuế 60% TQ] --> B[Giá hàng tiêu dùng Mỹ tăng]
A --> C[TQ trả đũa]
A --> D[Doanh nghiệp rời TQ nhanh hơn]
B --> E[Lạm phát Mỹ tăng]
C --> F[Đậu nành, Boeing, Apple bị ảnh hưởng]
D --> G[Việt Nam, Ấn Độ, Mexico hưởng lợi]
E --> H[Fed khó giảm lãi suất]
C --> I[CNY mất giá]
H --> J[USD mạnh]Tại sao Mỹ-Trung xung đột thương mại?¶
- Thâm hụt thương mại khổng lồ: Mỹ thâm hụt ~$280 tỷ với Trung Quốc (2024).
- Cạnh tranh công nghệ: Cuộc đua AI, chip bán dẫn, quantum computing, xe điện.
- An ninh quốc gia: Mỹ coi phụ thuộc vào chuỗi cung ứng TQ là rủi ro an ninh.
- Trợ cấp nhà nước: TQ trợ cấp cho xe điện, pin, tấm pin mặt trời gây "sản xuất thừa" (overcapacity).
3. Thuế quan (Tariff) - ai thực sự trả tiền¶
Thuế quan là gì?¶
Thuế quan là thuế đánh lên hàng hóa nhập khẩu. Khi Mỹ áp thuế 60% lên hàng Trung Quốc, nghĩa là nhà nhập khẩu Mỹ phải trả thêm 60% khi mua hàng từ Trung Quốc.
Hiểu lầm phổ biến nhất
Người tiêu dùng nước nhập khẩu thường là người trả phần lớn. Trung Quốc KHÔNG trả thuế này - người Mỹ trả!
Ví dụ cụ thể với thuế 60%:
- Một chiếc TV Trung Quốc giá $400 khi xuất khẩu.
- Mỹ áp thuế 60% = thêm $240.
- Nhà nhập khẩu Mỹ phải trả $640.
- Giá bán lẻ tăng lên $750-$800.
- Người Mỹ mua TV đắt hơn $350-$400.
Nghiên cứu thực tế: Thuế quan Trump 1.0 (2018-2019) đã khiến mỗi hộ gia đình Mỹ tốn thêm ~$800-$1.200/năm. Với thuế 60%, ước tính chi phí tăng thêm $1.700-$2.600/hộ/năm (Tax Foundation, 2024).
Tuy nhiên, thuế quan cũng có tác dụng:¶
- Bảo vệ ngành sản xuất nội địa.
- Gây áp lực buộc đối phương đàm phán.
- Khuyến khích doanh nghiệp chuyển sản xuất sang nước khác (có lợi cho Việt Nam).
4. Thuế carbon biên giới EU (CBAM) - vũ khí thương mại mới¶
Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM)
EU triển khai CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) từ 2023 (giai đoạn chuyển tiếp) và áp dụng đầy đủ từ 2026. Đây là loại thuế hoàn toàn mới dựa trên lượng carbon phát thải khi sản xuất hàng hóa.
Cách hoạt động:
- Hàng nhập khẩu vào EU phải trả phí carbon tương đương mức mà nhà sản xuất EU phải trả.
- Áp dụng cho: thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện, hydrogen.
- Nước sản xuất "bẩn" hơn phải trả nhiều hơn.
Tác động:
| Quốc gia | Ảnh hưởng |
|---|---|
| Trung Quốc | Xuất khẩu thép, nhôm sang EU đắt hơn |
| Ấn Độ | Thép, nhôm bị ảnh hưởng nặng |
| Việt Nam | Thép, xi măng xuất EU bị ảnh hưởng - cần chuyển đổi xanh |
| Mỹ | Ít ảnh hưởng hơn nhưng tạo tiền lệ |
Insight
CBAM tạo ra mô hình mới: thuế quan dựa trên môi trường, không phải bảo hộ truyền thống. Các nước khác (Anh, Canada, Úc) đang xem xét áp dụng tương tự. Doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu sang EU cần chuẩn bị.
5. Cán cân thương mại¶
Thặng dư vs Thâm hụt¶
| Quốc gia | Tình trạng (2024) | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Trung Quốc | Thặng dư kỷ lục ~$900 tỷ (2024) | "Overcapacity" - sản xuất thừa, bán phá giá |
| Đức | Thặng dư nhưng giảm | Năng lượng đắt hậu chiến tranh Ukraine |
| Việt Nam | Thặng dư ~$25 tỷ (với Mỹ ~$104 tỷ) | Xuất khẩu mạnh nhưng bị Mỹ để ý |
| Mỹ | Thâm hụt ~$800 tỷ | Tiêu dùng mạnh, nhập khẩu khổng lồ |
Rủi ro cho Việt Nam
Việt Nam xuất siêu sang Mỹ hơn $100 tỷ/năm (2024). Với Trump 2.0, Việt Nam có thể trở thành mục tiêu nếu bị coi là "trạm trung chuyển" hàng Trung Quốc (transshipment). Một số sản phẩm Việt Nam đã bị điều tra chống lẩn tránh thuế.
6. Nearshoring, reshoring, friend-shoring¶
Xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng 2024-2025
Sau COVID-19, chiến tranh thương mại, và rủi ro địa chính trị, China+1 đã trở thành China+N - doanh nghiệp đa dạng hóa sang nhiều nước, không chỉ một.
- Đưa nhà máy về chính quốc gia của doanh nghiệp.
- CHIPS Act (Mỹ, $52 tỷ): Intel nhà máy $20 tỷ ở Ohio, TSMC $40 tỷ ở Arizona (chip 4nm từ 2025), Samsung $17 tỷ ở Texas.
- EU Chips Act (€43 tỷ): Intel nhà máy ở Đức, TSMC ở Dresden.
- Thực tế 2024-2025: Nhiều dự án bị chậm tiến độ và vượt ngân sách. Intel gặp khó khăn tài chính nghiêm trọng.
- Chuyển sản xuất sang nước gần hơn.
- Mexico: Trở thành đối tác thương mại #1 của Mỹ (vượt Trung Quốc năm 2023). Nhưng Trump đe dọa thuế 25% lên Mexico, gây lo ngại.
- Đông Âu: Cho thị trường EU.
- Chuyển sản xuất sang nước đồng minh đáng tin cậy.
- Chip: Mỹ-Nhật-Hàn-Đài Loan-Hà Lan hình thành "Chip 4" alliance.
- Khoáng sản quan trọng: Mỹ-Úc-Canada hợp tác khai thác lithium, đất hiếm, giảm phụ thuộc TQ.
Việt Nam được hưởng lợi lớn¶
Insight
Việt Nam là một trong những nước hưởng lợi nhiều nhất từ tái cấu trúc chuỗi cung ứng:
- Samsung: Tổ hợp nhà máy lớn nhất tại Bắc Ninh, Thái Nguyên (~$20 tỷ tổng đầu tư).
- Apple: Chuyển sản xuất iPad, AirPods, Apple Watch sang Việt Nam. MacBook bắt đầu sản xuất thử 2024.
- Intel: Nhà máy đóng gói chip ở TP.HCM.
- NVIDIA: Đang khảo sát xây dựng trung tâm R&D tại Việt Nam (2024).
- FDI đăng ký 2024: ~$38 tỷ, tăng mạnh.
7. Chip bán dẫn - cuộc chiến công nghệ leo thang¶
Chip bán dẫn (semiconductor) được gọi là "dầu mỏ mới" - thứ không thể thiếu trong mọi thiết bị và là tâm điểm cạnh tranh Mỹ-Trung.
Cuộc chiến chip 2024-2025:¶
%%{init: {"theme": "base"}}%%
flowchart TD
A[Mỹ: Cấm chip AI cho TQ] --> B[TQ phát triển chip nội địa]
A --> C[ASML bị cấm bán EUV cho TQ]
B --> D[Huawei Kirin 9000s - 7nm]
B --> E[SMIC nỗ lực tiến tiến]
C --> F[TQ mua gom DUV trước khi bị cấm]
A --> G[CHIPS Act $52 tỷ trợ cấp]
G --> H[TSMC Arizona, Intel Ohio]
D --> I[Mỹ siết thêm hạn chế]
I --> J[Cấm chip AI H20 cho TQ - 2024]
E --> K[TQ vẫn sau 3-5 thế hệ]| Hành động Mỹ (2022-2025) | Mục đích |
|---|---|
| Cấm bán chip AI tiên tiến (A100, H100) | Hạn chế phát triển AI quân sự |
| Cấm chip H20 (phiên bản giảm năng lực cho TQ) - 2024 | Siết thêm ngưỡng giới hạn |
| Cấm thiết bị EUV từ ASML (Hà Lan) | Ngăn TQ tự sản xuất chip tiên tiến |
| Cấm thiết bị DUV tiên tiến | Mở rộng phạm vi cấm |
| CHIPS Act ($52 tỷ trợ cấp) | Khuyến khích sản xuất chip trên đất Mỹ |
| Hạn chế kỹ sư Mỹ làm việc cho hãng chip TQ | Ngăn chuyển giao tri thức |
| Phối hợp Nhật, Hà Lan cùng cấm | Đóng kín mọi kẽ hở |
Trung Quốc phản ứng (2024-2025):¶
- Đầu tư Big Fund III ($47 tỷ) - quỹ chip lớn nhất TQ.
- Huawei ra Kirin 9000s (7nm) sản xuất bởi SMIC - chứng minh khả năng tự chủ một phần.
- Hạn chế xuất khẩu gallium, germanium, antimony (nguyên liệu chip) sang phương Tây.
- Hạn chế đất hiếm cho ngành quốc phòng Mỹ.
8. Tác động lên thị trường¶
8.1. Cổ phiếu công nghệ¶
- NVIDIA: Trở thành công ty giá trị nhất thế giới (2024, vốn hóa >$3 nghìn tỷ) nhờ AI boom, bất chấp hạn chế bán cho TQ.
- ASML: Cổ phiếu tăng mạnh 2023-2024 nhờ độc quyền EUV, nhưng biến động theo tin hạn chế xuất khẩu.
- Intel: Khó khăn nghiêm trọng - cổ phiếu giảm >50% năm 2024, mất thị phần cho TSMC/AMD, dù nhận trợ cấp CHIPS Act.
- Cổ phiếu TQ (Alibaba, Tencent): Rally mạnh tháng 9/2024 sau khi PBOC tung gói kích thích, nhưng vẫn thấp hơn nhiều so với đỉnh 2021.
8.2. Đồng CNY (Nhân dân tệ)¶
- USD/CNY dao động quanh 7.1-7.3 trong 2024, PBOC kiểm soát chặt.
- Nếu Trump áp thuế 60%, CNY có thể phá mức 7.5 hoặc hơn để bù đắp tác động.
8.3. Hàng hóa (Commodities)¶
- Đậu nành: TQ đa dạng hóa nguồn cung sang Brazil, giảm mua từ Mỹ.
- Đất hiếm: TQ kiểm soát ~60% khai thác và ~90% chế biến. Hạn chế gallium/germanium 2023 là tín hiệu cảnh báo.
- Đồng (copper): Giá tăng mạnh 2024 lên >$10.000/tấn nhờ nhu cầu xe điện, AI data center, năng lượng tái tạo.
Rủi ro
Nếu Trump áp thuế 10-20% lên toàn bộ hàng nhập khẩu (universal tariff), đây sẽ là thay đổi lớn nhất trong hệ thống thương mại toàn cầu kể từ WWII. Mọi tài sản sẽ bị ảnh hưởng: USD tăng, lạm phát tăng, cổ phiếu toàn cầu giảm, thị trường mới nổi chịu áp lực nặng.
9. Tổng kết¶
| Khái niệm | Điểm chính |
|---|---|
| Toàn cầu hóa | Đang chuyển sang "slowbalization" - phân mảnh theo khối địa chính trị |
| Chiến tranh thương mại | Trump 2.0 leo thang: thuế 60% TQ, 10-20% toàn cầu |
| Thuế quan | Người tiêu dùng nước nhập khẩu trả phần lớn. Thuế 60% = +$2.600/hộ/năm |
| CBAM (EU) | Thuế carbon biên giới - mô hình mới, Việt Nam cần chuẩn bị |
| Friend-shoring | Xu hướng mạnh - Việt Nam hưởng lợi lớn từ China+N |
| Chip bán dẫn | Cuộc chiến leo thang, CHIPS Act vs Big Fund III |
Lời khuyên cho người mới
Khi theo dõi tin tức thương mại, hãy tự hỏi: "Ai được lợi? Ai bị hại? Hàng hóa nào bị ảnh hưởng?" Đặc biệt chú ý mỗi tweet/phát biểu của Trump về thuế quan vì thị trường sẽ phản ứng ngay lập tức, giống giai đoạn 2018-2019.
Bài tiếp theo: Quan hệ các nước lớn