Quan hệ các nước lớn¶
Tổng quan
Giai đoạn 2024-2025, trật tự thế giới đang tái cấu trúc mạnh mẽ: Mỹ-Trung tech decoupling tăng tốc, BRICS mở rộng thêm 5 thành viên, Nga pivot sang Trung Quốc/Ấn Độ, Nhật Bản chấm dứt kỷ nguyên lãi suất âm, và Trung Đông đang tái định vị giữa các siêu cường.
1. Mỹ - siêu cường kinh tế số 1¶
Tại sao Mỹ quan trọng với thị trường tài chính?¶
- GDP lớn nhất thế giới: Khoảng $29 nghìn tỷ (2024), chiếm ~25% GDP toàn cầu.
- Đồng USD là đồng tiền dự trữ thế giới: Khoảng 58% dự trữ ngoại hối các nước là USD (giảm từ 72% năm 2000 nhưng vẫn thống trị).
- Phố Wall: Thị trường chứng khoán lớn nhất thế giới. S&P 500 tăng >20% cả năm 2023 và 2024.
- Fed: Ngân hàng trung ương quyền lực nhất. Chu kỳ tăng lãi suất 2022-2023 ảnh hưởng toàn cầu.
- Công nghệ: "Magnificent 7" (Apple, Microsoft, Google, Amazon, NVIDIA, Meta, Tesla) chiếm ~30% S&P 500.
Ví dụ thực tế
Khi Fed tăng lãi suất lên 5.25-5.50% (2023) - mức cao nhất 22 năm: USD mạnh lên, tiền tệ mới nổi mất giá, dòng vốn rút khỏi EM, chi phí trả nợ USD tăng. Khi Fed bắt đầu cắt giảm lãi suất tháng 9/2024 (lần đầu sau 4 năm), thị trường toàn cầu phục hồi.
Vai trò đặc biệt của USD (2024-2025)¶
| Vai trò | Giải thích | Thay đổi gần đây |
|---|---|---|
| Đồng tiền dự trữ | Các NHTW giữ USD làm dự trữ | Giảm dần từ 72% → 58%, nhưng vẫn #1 |
| Đồng tiền giao dịch | Phần lớn thương mại quốc tế bằng USD | BRICS đẩy mạnh thanh toán nội tệ |
| Tài sản trú ẩn | Khi khủng hoảng, mua USD | Vàng cạnh tranh mạnh hơn từ 2024 |
| Đồng tiền neo | HK, Saudi neo theo USD | Saudi xem xét bán dầu bằng CNY |
2. Trung Quốc - giữa khủng hoảng và tham vọng¶
Vị thế kinh tế (2024-2025)¶
- GDP số 2 thế giới: Khoảng $18.5 nghìn tỷ - nhưng tăng trưởng chậm lại (4.7% năm 2024 vs 5.2% năm 2023).
- Khủng hoảng bất động sản kéo dài: Evergrande, Country Garden vỡ nợ. BĐS chiếm ~30% GDP, giá nhà giảm 15-30% ở nhiều thành phố.
- Giảm phát (deflation): CPI gần 0% hoặc âm trong phần lớn 2024 - trái ngược hoàn toàn với lạm phát phương Tây.
- Xuất khẩu mạnh: Thặng dư thương mại kỷ lục ~$900 tỷ (2024), nhưng bị cáo buộc "overcapacity dumping".
- Tiêu thụ hàng hóa khổng lồ: ~50% thép, đồng, xi măng thế giới.
%%{init: {"theme": "base"}}%%
flowchart TD
A[Khủng hoảng BĐS TQ] --> B[Người tiêu dùng mất niềm tin]
A --> C[Ngân hàng nợ xấu tăng]
B --> D[Tiêu dùng nội địa yếu]
C --> E[Tín dụng thắt chặt]
D --> F[Giảm phát]
E --> F
F --> G[PBOC nới lỏng tiền tệ]
G --> H[CNY yếu]
A --> I[Giá hàng hóa toàn cầu giảm]
I --> J[Úc, Brazil, Chile ảnh hưởng]Rủi ro
Gói kích thích tháng 9/2024: PBOC cắt giảm lãi suất, nới lỏng margin, hỗ trợ BĐS. Hang Seng tăng 30% trong 2 tuần. Nhưng kích thích chưa đủ mạnh để giải quyết vấn đề cơ cấu - thị trường giảm lại sau đó.
3. Quan hệ Mỹ-Trung: Tech Decoupling tăng tốc¶
Quan hệ Mỹ-Trung là yếu tố địa chính trị quan trọng nhất, đang chuyển từ "cạnh tranh" sang "đối đầu có kiểm soát".
Lĩnh vực cạnh tranh (2024-2025)¶
| Lĩnh vực | Mỹ | Trung Quốc |
|---|---|---|
| AI | OpenAI, Google, Anthropic dẫn đầu | DeepSeek, Baidu, ByteDance đuổi sát |
| Chip | NVIDIA, AMD, Intel + liên minh ASML | SMIC, Huawei, Big Fund III ($47 tỷ) |
| Xe điện | Tesla, Rivian (thị phần nhỏ toàn cầu) | BYD vượt Tesla bán xe điện toàn cầu 2024 |
| Quân sự | Chi tiêu #1 (~$900 tỷ) | Chi tiêu #2 (~$300 tỷ chính thức, thực tế cao hơn) |
| Không gian | NASA, SpaceX (Starship) | Trạm Thiên Cung, mặt trăng far-side landing |
| Tiền tệ | USD thống trị | Đẩy mạnh e-CNY (CBDC) và quốc tế hóa CNY |
Tech Decoupling cụ thể¶
Hai hệ sinh thái công nghệ riêng biệt đang hình thành
- Chip: Mỹ + đồng minh kiểm soát chip tiên tiến. TQ phát triển hệ sinh thái riêng (tụt hậu 3-5 năm).
- AI: Mỹ cấm chip AI cho TQ, nhưng TQ phát triển model riêng (DeepSeek R1 tháng 1/2025 gây sốc về hiệu quả).
- Mạng xã hội: TikTok bị đe dọa cấm ở Mỹ.
- 5G: Huawei bị cấm ở phương Tây, nhưng thống trị ở Global South.
- Xe điện: BYD bị thuế 100% ở Mỹ, 45% ở EU, nhưng bành trướng ở Đông Nam Á, Nam Mỹ.
Tác động đến thị trường¶
Mỗi khi quan hệ Mỹ-Trung căng thẳng:
- Cổ phiếu tech TQ giảm (Alibaba, Baidu, Tencent).
- Cổ phiếu có doanh thu lớn từ TQ bị ảnh hưởng (Apple ~19% doanh thu từ TQ, Tesla).
- CNY yếu, USD mạnh.
- Vàng tăng (tài sản trú ẩn + de-dollarization).
4. BRICS mở rộng - liên minh thách thức trật tự cũ¶
BRICS+ (từ 1/2024)¶
Mở rộng lịch sử
| Thành viên gốc | Thế mạnh | Thành viên mới (2024) | Thế mạnh |
|---|---|---|---|
| Brazil | Nông sản, khoáng sản | Iran | Dầu mỏ, khí đốt |
| Russia | Dầu mỏ, khí đốt | Ả Rập Xê Út | Dầu mỏ #1 |
| India | Dân số trẻ, IT | UAE | Tài chính, dầu mỏ |
| China | Sản xuất, công nghệ | Ai Cập | Kênh Suez, cửa ngõ châu Phi |
| South Africa | Khoáng sản | Ethiopia | Dân số trẻ, tăng trưởng nhanh |
Tại sao BRICS mở rộng quan trọng?¶
%%{init: {"theme": "base"}}%%
flowchart LR
A[BRICS mở rộng] --> B[Kiểm soát ~40% dầu mỏ thế giới]
A --> C[~45% dân số thế giới]
A --> D[~35% GDP toàn cầu PPP]
B --> E[Quyền lực năng lượng]
E --> F[Đe dọa petrodollar]
F --> G[De-dollarization]
G --> H[Vàng tăng giá dài hạn]
D --> I[Ngân hàng Phát triển Mới NDB]
I --> J[Thay thế một phần IMF/World Bank]- De-dollarization: BRICS tìm cách giảm phụ thuộc USD. Ấn Độ mua dầu Nga bằng Rupee, TQ-Saudi giao dịch bằng CNY, Brazil-TQ thanh toán nội tệ.
- Thêm Saudi + UAE: BRICS giờ kiểm soát phần lớn nguồn cung dầu - thách thức trực tiếp petrodollar.
- Tuy nhiên: Nội bộ BRICS có mâu thuẫn (Ấn Độ-Trung Quốc tranh chấp biên giới, Saudi-Iran đối đầu). Chưa có đồng tiền chung hay cơ chế thay thế USD thực sự.
Insight
De-dollarization là xu hướng thực nhưng rất chậm. USD vẫn chiếm 58% dự trữ, 88% giao dịch forex. Quá trình thay thế sẽ mất nhiều thập kỷ. Nhà đầu tư nên theo dõi nhưng không nên panic.
5. Nga - pivot sang phương Đông¶
Sau 2022: Kinh tế chiến tranh¶
- Nga bị >16.000 lệnh trừng phạt nhưng kinh tế không sụp đổ như phương Tây kỳ vọng.
- GDP tăng ~3.6% (2023), ~3.1% (2024) nhờ chi tiêu quân sự khổng lồ và giá dầu cao.
- Pivot sang TQ/Ấn Độ: Xuất khẩu dầu sang TQ/Ấn Độ tăng mạnh, thay thế thị trường EU.
- Đồng Ruble ổn định nhờ kiểm soát vốn và doanh thu dầu mỏ.
Tác động thị trường¶
- Dầu Nga bán giảm giá (discount $15-25/thùng so với Brent): TQ, Ấn Độ hưởng lợi.
- Dầu Brent: Vẫn ở mức $70-90 vì OPEC+ cắt giảm sản lượng bù đắp.
- Khí đốt châu Âu: EU thoát phụ thuộc Nga (từ ~40% xuống <15%) nhưng giá vẫn cao hơn Mỹ 3-4 lần.
- Lương thực: Nga vẫn xuất khẩu ngũ cốc mạnh, cạnh tranh với Ukraine.
6. G7 và G20¶
G7 (2024-2025)¶
- Tập trung vào: trừng phạt Nga, hỗ trợ Ukraine ($50 tỷ từ lợi nhuận tài sản Nga), AI governance, an ninh kinh tế.
- Thách thức: Sự trở lại của Trump có thể chia rẽ G7 (Trump muốn thỏa thuận với Nga, giảm hỗ trợ Ukraine).
G20¶
- Bị phân cực giữa khối G7 và khối BRICS.
- Ấn Độ chủ tịch 2023, Brazil 2024 - cả hai cân bằng giữa phương Tây và Nga/TQ.
- Hiệu quả giảm do không thể đạt đồng thuận về Ukraine, biến đổi khí hậu.
7. EU và đồng Euro¶
Thách thức 2024-2025¶
- Kinh tế trì trệ: GDP tăng <1%, đặc biệt Đức suy thoái kỹ thuật (2 quý liên tiếp GDP âm).
- Năng lượng: Thoát phụ thuộc khí đốt Nga nhưng chi phí cao hơn, giảm cạnh tranh so với Mỹ/TQ.
- ECB: Cắt giảm lãi suất từ giữa 2024 (trước Fed) do kinh tế yếu.
- EUR/USD: Giảm từ 1.12 xuống ~1.04-1.06, gần ngang giá (parity).
- Xe điện TQ: EU áp thuế bổ sung lên xe điện TQ (tháng 10/2024) - rủi ro TQ trả đũa rượu vang, nông sản, hàng xa xỉ Pháp/Ý.
Rủi ro chính trị
Xu hướng cực hữu gia tăng ở EU (Pháp, Đức, Ý, Hà Lan) có thể thay đổi chính sách thương mại và nhập cư, ảnh hưởng đến EUR.
8. Nhật Bản - kết thúc kỷ nguyên lãi suất âm¶
Bước ngoặt lịch sử 2024¶
Insight
Tháng 3/2024, BOJ chấm dứt lãi suất âm (lần đầu tăng lãi suất từ 2007) và bỏ kiểm soát đường cong lợi suất (YCC). Tháng 7/2024, tăng lên 0.25%. Đây là sự thay đổi lớn nhất trong chính sách tiền tệ toàn cầu thập kỷ qua.
Nikkei 225¶
- Phá kỷ lục lịch sử tháng 2/2024, vượt đỉnh năm 1989 (~39.000 điểm) sau 34 năm.
- Tăng nhờ: lợi nhuận doanh nghiệp cải thiện, cải cách quản trị (Tokyo Stock Exchange yêu cầu P/B >1), đồng JPY yếu.
Carry Trade Unwind tháng 8/2024¶
Flash crash lịch sử
- 31/7/2024: BOJ tăng lãi suất lên 0.25%.
- 2/8/2024: Số liệu việc làm Mỹ yếu → lo suy thoái.
- 5/8/2024: Nikkei giảm 12.4% trong 1 ngày - mức giảm lớn nhất kể từ Black Monday 1987.
- USD/JPY giảm từ 154 xuống 141. S&P 500 giảm ~6%. Bitcoin giảm ~17%. VIX lên 65.
- Phục hồi: Nhanh chóng trong tuần sau khi BOJ trấn an.
- Bài học: Carry trade JPY ước tính $4+ nghìn tỷ - khi unwind gây sóng thần toàn cầu.
9. Trung Đông - dầu mỏ, petrodollar, và tái định vị¶
Biến động 2024-2025¶
- Israel-Iran đối đầu trực tiếp lần đầu tiên (tháng 4 và 10/2024).
- Houthi tấn công Biển Đỏ gián đoạn vận tải.
- Ả Rập Xê Út bình thường hóa quan hệ với Iran (qua trung gian TQ, 2023).
- Saudi tham gia BRICS, xem xét bán dầu bằng CNY.
- OPEC+ cắt giảm sản lượng để giữ giá nhưng thị phần giảm do sản lượng Mỹ kỷ lục (~13.5 triệu thùng/ngày).
Petrodollar đang thay đổi?¶
%%{init: {"theme": "base"}}%%
flowchart LR
A[Petrodollar truyền thống] --> B[Dầu bán bằng USD]
B --> C[Các nước phải giữ USD]
C --> D[USD thống trị]
E[Xu hướng mới 2024-2025] --> F[Saudi bán dầu bằng CNY]
E --> G[Ấn Độ mua dầu Nga bằng Rupee]
E --> H[BRICS thanh toán nội tệ]
F --> I[Giảm nhu cầu USD]
G --> I
H --> I
I --> J[De-dollarization chậm nhưng thực]
J --> K[Vàng hưởng lợi lớn]OPEC+ và giá dầu 2024-2025¶
| Yếu tố | Tác động |
|---|---|
| OPEC+ cắt giảm sản lượng | Hỗ trợ giá $70-90 |
| Sản lượng Mỹ kỷ lục (13.5M bbl/d) | Giới hạn tăng giá |
| Nhu cầu TQ yếu | Kìm hãm giá |
| Xung đột Trung Đông | Premium rủi ro $5-10/thùng |
| Trump: "Drill, baby, drill" | Có thể tăng sản lượng Mỹ thêm |
10. Tổng kết¶
| Quốc gia/Khối | Vai trò chính (2024-2025) | Tài sản liên quan |
|---|---|---|
| Mỹ | Siêu cường #1, AI boom, S&P kỷ lục | USD, S&P 500, Magnificent 7 |
| Trung Quốc | Khủng hoảng BĐS + xuất khẩu mạnh | CNY, hàng hóa, Hang Seng |
| Mỹ-Trung | Tech decoupling, thuế quan leo thang | Cổ phiếu chip, CNY, vàng |
| BRICS+ | Mở rộng, de-dollarization | Vàng, tiền tệ mới nổi |
| Nga | Pivot phương Đông, kinh tế chiến tranh | Dầu Urals, khí đốt |
| EU | Kinh tế trì trệ, cực hữu gia tăng | EUR/USD, trái phiếu Đức |
| Nhật Bản | Kết thúc lãi suất âm, carry trade risk | JPY, Nikkei, carry trade |
| Trung Đông | Xung đột + tái định vị + BRICS | Dầu, petrodollar, vàng |
Lời khuyên cho người mới
Không cần theo dõi mọi thứ cùng lúc. Bắt đầu bằng 3 thứ: (1) Quyết định của Fed, (2) Số liệu kinh tế TQ, (3) Phát biểu của Trump về thuế quan. Ba yếu tố này ảnh hưởng nhiều nhất đến thị trường toàn cầu 2025.
Bài tiếp theo: Tương quan giữa các thị trường