Tương quan giữa các thị trường¶
Tổng quan
Năm 2024-2025 chứng kiến nhiều tương quan truyền thống bị phá vỡ: vàng và USD cùng tăng mạnh, Bitcoin tách rời cổ phiếu tech sau khi ETF spot được phê duyệt, trái phiếu và cổ phiếu cùng giảm khi lạm phát dai dẳng. Hiểu tương quan - và khi nào nó bị phá vỡ - là chìa khóa để đọc thị trường.
1. Tương quan thuận vs nghịch¶
Tương quan (Correlation) là gì?¶
Tương quan đo lường mức độ hai tài sản di chuyển cùng nhau. Giá trị từ -1 đến +1.
| Hệ số | Ý nghĩa | Ví dụ (2024) |
|---|---|---|
| +1 | Tương quan thuận hoàn hảo | Rất hiếm trong thực tế |
| +0.5 đến +0.9 | Tương quan thuận mạnh | S&P 500 và Nasdaq |
| 0 | Không tương quan | Giá vàng và giá cà phê |
| -0.5 đến -0.9 | Tương quan nghịch mạnh | USD và thị trường mới nổi |
| -1 | Tương quan nghịch hoàn hảo | Rất hiếm trong thực tế |
Ví dụ đời thường
Khi trời mưa, doanh số bán ô tăng (tương quan thuận). Khi trời mưa, doanh số bán kem giảm (tương quan nghịch). Khi trời mưa, doanh số bán sách không bị ảnh hưởng (không tương quan).
Tại sao tương quan quan trọng?¶
- Đa dạng hóa danh mục: Nếu tất cả tài sản bạn nắm giữ có tương quan thuận mạnh, khi một cái giảm, tất cả đều giảm.
- Dự đoán: Nếu biết USD đang mạnh lên, có thể dự đoán thị trường mới nổi sẽ khó khăn.
- Phát hiện bất thường: Khi tương quan quen thuộc bị phá vỡ, đó thường là dấu hiệu chuyển đổi regime (chế độ thị trường).
2. Vàng và USD¶
Tương quan truyền thống: NGHỊCH (-0.3 đến -0.7)
Tại sao nghịch?¶
- Vàng được định giá bằng USD. Khi USD mạnh, vàng đắt hơn cho người ngoài nước Mỹ → nhu cầu giảm.
- Cả hai đều là tài sản trú ẩn, nhưng cạnh tranh nhau.
- USD mạnh thường đi kèm lãi suất cao, mà vàng không trả lãi nên kém hấp dẫn.
2024: Tương quan bị phá vỡ hoàn toàn¶
Hiện tượng bất thường lịch sử
Năm 2024, vàng tăng >25% (từ $2.060 lên >$2.700) trong khi USD Index vẫn mạnh (103-107). Đây là sự phá vỡ tương quan nghịch rõ ràng nhất trong nhiều thập kỷ.
Tại sao cả hai cùng tăng?
%%{init: {"theme": "base"}}%%
flowchart TD
A[Vàng tăng mạnh 2024] --> B[NHTW mua kỷ lục]
A --> C[Nỗi sợ địa chính trị]
A --> D[De-dollarization]
B --> E[TQ, Ấn Độ, Ba Lan, Thổ Nhĩ Kỳ]
C --> F[Nga-Ukraine, Israel-Iran, Đài Loan]
D --> G[Giảm phụ thuộc USD]
H[USD vẫn mạnh 2024] --> I[Lãi suất Mỹ cao nhất 22 năm]
H --> J[Kinh tế Mỹ mạnh nhất G7]
H --> K[Dòng tiền trú ẩn]
E --> L[Nhu cầu vàng từ nguồn MỚI]
L --> M[Không phụ thuộc ETF phương Tây]Insight
Vàng 2024 tăng không phải vì USD yếu (logic truyền thống) mà vì ngân hàng trung ương các nước mua kỷ lục (1.037 tấn 2023, 1.045 tấn 2024) để giảm rủi ro từ việc Mỹ vũ khí hóa USD. Đây là thay đổi cấu trúc, không phải tạm thời.
3. Dầu và lạm phát¶
Tương quan: THUẬN (mạnh) nhưng giảm bớt 2024
Logic cơ bản vẫn đúng¶
- Dầu là nguyên liệu đầu vào cho mọi ngành: vận chuyển, sản xuất, nông nghiệp.
- Dầu tăng → chi phí tăng → giá hàng hóa tăng → lạm phát.
Diễn biến 2021-2025¶
| Giai đoạn | Dầu | Lạm phát | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 2021-2022 | $50 → $130 | 2% → 9.1% (Mỹ) | Tương quan rất mạnh |
| 2023 | $70-90 | 9% → 3.4% | Dầu ổn định, lạm phát giảm |
| 2024 | $70-85 | 3.4% → 2.7% | Lạm phát giảm chậm, "last mile" khó |
| 2025 (dự kiến) | Biến động theo địa chính trị | Rủi ro tăng lại nếu thuế quan Trump | Thuế quan = lạm phát mới |
Chuỗi tác động 2025
Dầu tăng + Thuế quan Trump → Lạm phát tăng lại → Fed không thể giảm lãi suất → USD mạnh → Cổ phiếu giảm → Thị trường mới nổi khó khăn.
4. Trái phiếu và cổ phiếu¶
Tương quan: Phức tạp hơn bao giờ hết
Logic cơ bản¶
- Kinh tế tốt: Cổ phiếu tăng, trái phiếu giảm (nghịch).
- Kinh tế xấu: Trái phiếu tăng, cổ phiếu giảm (nghịch).
- Lạm phát cao: Cả hai cùng giảm (tương quan thuận âm).
2022-2024: Thay đổi mô hình¶
- S&P 500 giảm ~19%, trái phiếu Mỹ dài hạn giảm ~30%.
- Năm tồi tệ nhất cho danh mục 60/40 trong lịch sử hiện đại.
- Lý do: Lạm phát quá cao buộc Fed tăng lãi suất mạnh → cả hai đều giảm.
- S&P 500 tăng 24% nhờ AI boom.
- Trái phiếu giảm tiếp đầu năm, phục hồi cuối năm.
- Lợi suất 10 năm chạm 5% (10/2023) - cao nhất 16 năm.
- S&P 500 tăng >23%.
- Trái phiếu dài hạn vẫn giảm giá dù Fed bắt đầu cắt giảm lãi suất (9/2024).
- Lợi suất 10 năm tăng lại lên 4.5%+ cuối 2024 do lo ngại Trump, thuế quan, thâm hụt ngân sách.
Rủi ro
Nếu tương quan trái phiếu-cổ phiếu tiếp tục thuận (cùng hướng) thay vì nghịch, danh mục truyền thống 60/40 mất tác dụng phòng hộ. Nhà đầu tư cần tài sản thay thế: vàng, commodities, alternatives.
5. Crypto và cổ phiếu tech¶
Tương quan: Đang thay đổi sau ETF Bitcoin spot
Trước và sau ETF (1/2024)¶
- Bitcoin-Nasdaq tương quan +0.5 đến +0.8.
- Bitcoin hành xử như "cổ phiếu tech đòn bẩy cao".
- Cùng tăng khi tiền rẻ (2020-2021), cùng giảm khi Fed thắt chặt (2022).
Insight
Bitcoin ETF spot được SEC phê duyệt tháng 1/2024 - thay đổi cấu trúc thị trường crypto.
- Dòng tiền tổ chức ồ ạt: BlackRock IBIT trở thành ETF tăng trưởng nhanh nhất lịch sử (>$30 tỷ AUM trong <1 năm).
- Bitcoin tăng từ $42.000 lên trên $100.000 (12/2024).
- Tương quan với Nasdaq giảm xuống +0.2 đến +0.4 trong nhiều giai đoạn.
- Bitcoin bắt đầu phản ứng với yếu tố riêng: halving (4/2024), dòng tiền ETF, quy định.
- Tháng 8/2024: Khi carry trade unwind, Bitcoin vẫn giảm mạnh (-17%) → tương quan risk-off chưa hoàn toàn biến mất.
%%{init: {"theme": "base"}}%%
flowchart LR
A[Bitcoin trước ETF] --> B[Tương quan cao với Nasdaq]
A --> C[Chủ yếu nhà đầu tư retail]
D[Bitcoin sau ETF 2024] --> E[Tương quan giảm]
D --> F[BlackRock, Fidelity tham gia]
D --> G[Narrative: Digital Gold]
E --> H[Hành vi giống vàng hơn?]
F --> I[Thanh khoản sâu hơn]
G --> J[Phản ứng với inflation, geopolitics]
H --> K[Còn quá sớm để kết luận]Ví dụ cụ thể 2024¶
| Sự kiện | Nasdaq | Bitcoin | Tương quan? |
|---|---|---|---|
| AI rally Q1/2024 | Tăng mạnh | Tăng mạnh hơn (ETF + halving) | Thuận nhưng BTC mạnh hơn |
| Carry trade unwind 8/2024 | Giảm 6% | Giảm 17% | Thuận (risk-off) |
| Trump thắng cử 11/2024 | Tăng | Tăng vọt lên $100K+ | Cùng hướng nhưng BTC mạnh hơn nhiều |
| Fed hawkish 12/2024 | Giảm | Giảm | Thuận |
6. USD và thị trường mới nổi¶
Tương quan: NGHỊCH MẠNH (USD mạnh = EM yếu) - vẫn đúng 2024-2025
Tại sao USD mạnh hại thị trường mới nổi?¶
- Nợ bằng USD: ~$4 nghìn tỷ nợ EM bằng USD. USD mạnh = nợ đắt hơn.
- Dòng vốn rút ra: Lãi suất Mỹ cao hút vốn về Mỹ.
- Nhập khẩu đắt hơn: Dầu, lúa mì định giá USD.
- Đồng nội tệ mất giá: Gây lạm phát, buộc NHTW tăng lãi suất.
Diễn biến 2024¶
| Đồng tiền | Biến động vs USD (2024) | Nguyên nhân |
|---|---|---|
| JPY (Yen Nhật) | Mất giá lên 161 (7/2024), phục hồi 141 (9/2024) | BOJ chậm tăng lãi suất |
| KRW (Won Hàn Quốc) | Mất giá ~5% | Liên quan TQ, xuất khẩu chip |
| VND | Mất giá ~5%, SBV can thiệp bán USD | Fed giữ lãi suất cao lâu |
| INR (Rupee Ấn Độ) | Ổn định nhờ RBI can thiệp mạnh | Dự trữ ngoại hối $600 tỷ+ |
| BRL (Real Brazil) | Mất giá >15% | Lo ngại tài khóa, chính trị |
Đối với nhà đầu tư Việt Nam
Khi thấy USD mạnh lên nhanh (DXY >106), hãy cẩn thận: VN-Index thường giảm do khối ngoại rút, VND mất giá, SBV có thể tăng lãi suất. Năm 2024, khối ngoại bán ròng >$3 tỷ trên HOSE.
7. Commodity currencies¶
Một số đồng tiền có tương quan mạnh với giá hàng hóa:
| Đồng tiền | Quốc gia | Hàng hóa | Diễn biến 2024 |
|---|---|---|---|
| CAD | Canada | Dầu mỏ | Yếu vì dầu không tăng mạnh |
| AUD | Úc | Quặng sắt, than | Yếu vì kinh tế TQ chậm |
| NZD | New Zealand | Sản phẩm sữa | Yếu vì RBNZ cắt lãi suất |
| NOK | Na Uy | Dầu, khí đốt | Biến động theo dầu Brent |
| BRL | Brazil | Đậu nành, quặng sắt | Mất giá mạnh do lo ngại tài khóa |
| CLP | Chile | Đồng | Tăng nhờ giá đồng kỷ lục (AI, xe điện) |
Mẹo mới 2024-2025
Đồng (copper) trở thành commodity quan trọng hơn bao giờ hết nhờ nhu cầu từ AI data centers, xe điện, năng lượng tái tạo. Theo dõi giá đồng giúp đo lường sức khỏe nhu cầu công nghiệp toàn cầu. Goldman Sachs gọi đồng là "new oil".
8. Khi tương quan bị phá vỡ¶
Điều quan trọng nhất cần hiểu
Tương quan KHÔNG phải bất biến. Khi tương quan quen thuộc bị phá vỡ, đó là dấu hiệu thay đổi cấu trúc thị trường (regime change).
Các phá vỡ tương quan quan trọng 2024¶
- Bình thường: Nghịch.
- 2024: Cả hai tăng mạnh.
- Ý nghĩa: NHTW mua vàng kỷ lục (de-dollarization) + USD mạnh vì lãi suất cao. Hai động lực khác nhau, không mâu thuẫn.
- Hệ quả: Danh mục phòng hộ truyền thống (short vàng khi USD mạnh) bị lỗ nặng.
- Trước: Bitcoin-Nasdaq tương quan +0.7.
- Sau ETF: Tương quan giảm, Bitcoin có catalyst riêng (ETF flows, halving, Trump crypto-friendly).
- Ý nghĩa: Bitcoin đang trưởng thành thành asset class riêng, nhưng vẫn bị risk-off kéo giảm.
- Bình thường: Fed cắt lãi suất → lợi suất giảm → giá trái phiếu tăng.
- 2024: Fed cắt 75bps nhưng lợi suất 10 năm TĂNG từ 3.6% lên 4.6%.
- Ý nghĩa: Thị trường lo ngại lạm phát trở lại (thuế quan Trump), thâm hụt ngân sách Mỹ khổng lồ ($1.8 nghìn tỷ), và term premium tăng.
Tại sao tương quan thay đổi?¶
- Cấu trúc thị trường thay đổi (tổ chức đầu tư crypto qua ETF).
- NHTW thay đổi hành vi (mua vàng kỷ lục).
- Chính sách chưa từng có (thuế quan universal).
- Thành phần nhà đầu tư thay đổi (retail → institutional trong crypto).
9. Mạng lưới tương quan tổng hợp¶
%%{init: {"theme": "base"}}%%
flowchart TD
USD[USD mạnh] -->|Nghịch| EM[Thị trường mới nổi giảm]
USD -->|Nghịch truyền thống| GOLD[Vàng giảm]
USD -->|Thuận| BONDS[Lợi suất trái phiếu tăng]
GOLD -.->|2024: Cùng tăng!| USD
FED[Fed tăng lãi suất] --> USD
FED -->|Nghịch| STOCKS[Cổ phiếu giảm]
FED -->|Nghịch| CRYPTO[Crypto giảm]
OIL[Dầu tăng] -->|Thuận| INFLATION[Lạm phát tăng]
INFLATION --> FED
OIL -->|Thuận| CAD[CAD mạnh]
CHINA[TQ yếu] -->|Thuận| AUD_DOWN[AUD yếu]
CHINA -->|Thuận| COMMODITIES[Hàng hóa giảm]
STOCKS -.->|2024: Giảm tương quan| CRYPTOBảng tổng hợp tương quan (cập nhật 2024-2025)¶
| Cặp tài sản | Tương quan truyền thống | Thực tế 2024 |
|---|---|---|
| Vàng ↔ USD | Nghịch (-) | Cả hai tăng (NHTW mua vàng) |
| Dầu ↔ Lạm phát | Thuận (+) | Vẫn thuận nhưng yếu hơn (dầu ổn định) |
| Trái phiếu ↔ Cổ phiếu | Thường nghịch (-) | Phức tạp - cổ phiếu tăng, TP dài hạn giảm |
| Bitcoin ↔ Nasdaq | Thuận (+0.7) từ 2020 | Giảm còn +0.2-0.4 sau ETF |
| USD ↔ EM | Nghịch (-) mạnh | Vẫn đúng - EM khó khăn khi USD mạnh |
| Đồng ↔ AUD | Thuận (+) | Yếu hơn vì TQ mua đồng nhưng AUD yếu |
| VIX ↔ S&P 500 | Nghịch (-) mạnh | Vẫn đúng - VIX spike 8/2024 |
| BTC ↔ Vàng | Gần 0 | Cả hai tăng mạnh - "hard money" narrative |
10. Tổng kết¶
| Khái niệm | Điểm chính |
|---|---|
| Tương quan | Đo mức độ hai tài sản di chuyển cùng nhau (-1 đến +1) |
| 2024: Nhiều phá vỡ | Vàng-USD cùng tăng, BTC tách Nasdaq, TP giảm dù Fed cắt |
| Nguyên nhân | Thay đổi cấu trúc: NHTW mua vàng, BTC ETF, thuế quan mới |
| Ứng dụng | Đa dạng hóa cần sáng tạo hơn - không chỉ cổ phiếu + trái phiếu |
Lời khuyên cho người mới
Đừng cố nhớ hết các mối tương quan. Hãy bắt đầu với 3 cặp quan trọng nhất: (1) Vàng - USD (đang thay đổi!), (2) Trái phiếu - Cổ phiếu (phức tạp hơn), (3) USD - Thị trường mới nổi (vẫn đúng). Khi một tương quan bị phá vỡ, hãy tìm hiểu TẠI SAO - đó thường là insight quan trọng nhất.
Bài tiếp theo: Dòng tiền toàn cầu